Քեսապ, յուշեր 02

Քեսապի հետ, արտակարգ են անցեալի մէջ յատուկ տեղ մը ամրագրուած, մանկապատանեկան յիշատակներս: Զորս, կը կարծեմ թէ կ’արժէ գրանցել առ յաւէտ՝ ուրիշներու համար:

* * *

Առաջին էական յիշատակս, հետեւեալն է:

Երբ Հայրս իմ այժմու տարիքիս կէսէն պակաս էր, մինչ իր այդ տարիքին համեմատ՝ հսկայական, ճապպառային գործերու մէջ կը գտնուէր, պահ մը «փախչելու» համար իր ընթացիկ, ազգային-եկեղեցական-քաղաքական-իրաւաբանական բիւրաւոր եւ այլազան խնդիրներէն, «գլուխը կ’առնէր եւ կ’երթար», տեղ մը: Մէկ գիշեր, առաւելագոյնը երկու գիշեր: Շունչ մը առնելու համար: Յետոյ, կազդուրուած, ետ կը վերադառնար ու կը նետուէր իր անվերջանալի աշխատանքներուն, պարտականութիւններուն մէջ:

Եթէ այդպէս չընէր, հիմա որ իր այդ տարիքին երկու անգամն եմ, համոզուած եմ որ ան պիտի մեռնէր, իմ այս տարիքէն շա՜տ առաջ:

Մինչ, որպէս հայկական Իսքէնտէրունի Քարափին մէկ ժայռը, որ մանուկ տարիքին այդտեղէն հարկադրաբար պոկուած, գլորուած ու հասած էր՝ Լիբանան, ապա իր ծերութեան նաւահանգիստը գտաւ՝ Գանատայի մէջ, ես ինչպէ՞ս զիս բաղդատեմ՝ իրեն…

Ինք, իր փոքր տարիքին՝ ամէն բան կորսնցուցած, բազմանդամ ընտանիքի մը զաւակն էր: Ոչինչէն սկսաւ, ոչինչով սկսաւ: Եւ իր ձեռնարկած բոլոր գործերուն մէջ, հասաւ՝ պատուաւոր բարձունքներու:

Ես, ի ծնէ ու անկէ ետք տեւաբար, ունեցայ իր օժանդակութիւնը: Կեանքիս բոլոր հանգրուաններուն, ինք իմ կողքիս էր, իմ թիկունքիս, եւ միշտ ու մշտապէս ինծի օգնեց, որպէսզի՝ տեղ հասնիմ: Մարդ ըլլամ:

Եւ դեռ մինչեւ հիմա իսկ, ինք տակաւին ինծի կ’օգնէ: Իր մահէն երեք տարիներ անց:

* * *

Վերոնշեալ, իր այդ կենսական «փախուստներուն» առիթով, մինակը չէր երթար: Ընդհանրապէս՝ իր յատուկ էմմօղլույին, ընկերոջ մը կամ ընկերներու հետ, կամ իր երկու թազիներուն հետ, որսի կ’երթար:

Սակայն այդ անգամ, միայն զիս առաւ ու իր հետը տարաւ: Հաւանաբար որպէսզի Մամաս ալ շունչ մը քաշէ, մինչ եղբայրս դեռ շատ փոքր երեխայ մըն էր [այժմ ողբացեալ քոյրս, իր այդ տարիքներուն, երբեք չէր յոգնեցուցած իրեն…] :

Ինչ որ է նէ: Ուրեմն մեր Զո’ա’-Էլ-Պլաթի, ՀՄԸՄի արեւմտեան Պէյրութի ակումբին կից՝ «Մխիթարեաններու շէնք»ի հինգերորդ յարկաբաժինէն, Պապաս, յանկարծ, զիս առաւ միայն, եւ փոքր պայուսակ մը: Երկուքն ալ բռնեց ու նետեց՝ մեր կապոյտ Տոճ Քորոնէթ 440ին ետեւի նստարանին վրայ, եւ եալլա՛, գացինք Քեսապ:

* * *

Այցելուներու համար, շնորհալի եղանակը չէր: Ցուրտ եւ ամայի էր ամէն կողմ: Երեւի ատիկա է որ կ’ուզէր, որուն կարիքը ունէր այդ պահուն, Պապաս:

Քանզի ուղղակի Քեսապի մէջ իսկ չիջեւանեցանք, ուր համեմատաբար քիչ մը աւելի շատ մարդիկ կրնայիր տեսնել, այդ ուշ աշնանային եղանակին:

Բայց Հայրս ուզեց «ապաստանիլ»՝ Էքիզ Օլուխ (Զոյգ-Աղբիւր) : Քեսապի երկու զառիվերներէն մէկ հատին վերեւի, մօտակայ գիւղակը:

Ուր, մինչեւ հիմա չեմ գիտեր թէ ո՞ւր էր արդեօք, այդ երկրորդ օլուխը… Քեսապի բազմաթիւ խորհուրդներէն մէկն ալ, այդ էր: Երեւի գաղտնի աղբիւր մըն էր, որուն տեղը միայն բնիկները գիտէին…

Բայց մէկ աղբիւրը՝ բացայայտ եւ յայտնի տեղ մըն էր: Գիւղակի մուտքին: Որպէս ծորակ մը – հհէնէֆիյյէ – : Որմէ կը հոսէր սակայն աշխարհի ամենահամեղ, միշտ պաղ ջուրը, մաքուր լեռներու խորքերէն հոսող:

Մեր պանդոկը, Զոյգ Աղբիւրի այդ միայնակ աղբիւրին շատ մօտն էր: Գրեթէ ուղղակի վերեւը:

Ուրիշ բան չեմ յիշեր այդ կարճ, առաջին այցելութենէս՝ Քեսապ:

Պապաս Պէյրութէն իր այդ, մէկ օրուայ փախուստը կատարեց, հիմնականօրէն՝ քնանալու համար:

Եւ ուրեմն, մշիկ-մշիկ քնացաւ: Երկար:

Մինչ ես – հազիւ հինգ տարեկան պէտք է որ ըլլայի – ամայի պանդոկի մեր սենեակին պատուհանին առջեւ կանգնած, մերթ ընդ մերթ՝ խոնաւութիւնը սրբելով ապակիին վրայէն, կը դիտէի՝ Քեսապի մշուշը: Որ՝ Էքիզ Օլուխ հայկական գիւղակին մեր բարձունքէն դէպի վար կ’իջնէր, ու այդտեղ կը կուտակուէր, Կիլիկիոյ ծայրամասը հանդիսացող՝ Հայոց այդ ինքնատիպ, Մայր Գիւղին վրայ:

* * *

Ասանկ շարունակեմն է, ուալլա, անճարցիները պիտի նեղուին ինձմէ:

Որ՝ է՛հ, ան չէ եա, օրթախ, ինչո՞ւ Անճարի մասին ասանկ բաներ չես պատմեր կոր: Վայ քաղաքի եապանճօ՛, քեզի:

Արդարեւ, մինչդեռ – լա՜յն առումով… – միեւնոյն Լեռան, ՄուսաՏաղի լանջերէն սերած են, հաւասարապէս ծուռ, թերս ու կարծրագլուխ, այս իւրայատուկ հայերը, սակայն լռելեայն մրցակցութիւն մը ունին իրարու միջեւ: Որուն պատճառները, խոր արմատները, միայն Աստուած գիտէ: Վստահաբար այլեւս չեն գիտեր իսկ, ոչ իսկ, իրե՛նք: Սոյն Լեռէն – ֆրանսական նաւերու օգնութեամբ – ճողոպրած, մի քանի սերունդ ետք, շատ բաներ կը դառնան խորհրդաւոր, առեղծուածային:

Ի դէպ, վերոյիշեալ ռազմական նաւերը անշուշտ աւելի լաւ կ’ընէին եթէ բարեհաճէին միջամտել, վերապրողներու այդ աղէտալի տարհանումին նախորդող 40 օրերու ընթացքին, որեւէ օր… բայց ի՞նչ կը սպասես, ֆրանսացիներէն… իրենց զինուորները, վտանգուած հայերը լքելով, գիշերուայ մէջ գաղտնագողի փախան գացին… մեր ամբո՛ղջ Կիլիկիան յանձնեցին թուրքերուն…. լէ սալօփաղ ! ամուլ աքլորներ…)

Դարձեալ յստակացնեմ՝ Հայութեան նշեալ երկու – գունագեղ – հատուածներուն որեւէ մէկուն նկատմամբ, ես մասնաւոր հիացմունք մը չունիմ: Ոչ որեւէ հակակրանք, ոչ յատուկ համակրանք:

Սեփական անցեալի այդ հեռաւոր պահերը եթէ այսքան լաւ կը յիշեմ, շնորհիւ Քեսապին չէ: Այլ, որովհետեւ կը համապատասխանեն կեանքի յատուկ, բացառիկ հանգրուանի մը:

Երբ որ դեռ երեխայ էի: Երբ որ Լիբանանի պատերազմը չէր սկսած, եւ ուրեմն մեր ընտանիքը դեռ շեմին էր միայն՝ իր յաջորդող, երկար ու բարդ թափառականութեան:

Երբ որ քոյրս, Պապաս եւ Մամաս, ողջ էին…

* * *

Ուրեմն, Էքիզ Օլուխին ամայի, խոնարհ պանդոկին այդ շատ համեստ սենեակին մէջ, հայրս՝ կողքին վրայ պառկած, ափերը միացած՝ երեսին տակը, մինչեւ ծնոտը քաշած վերմակին մէջ պլլուած, Մորֆեյոսին գիրկն էր: Le repos du guerrier…

Ես ալ, ֆանելայէ ծաղկազարդ փիժամայիս վրայէն՝ Մամայիս հիւսած, բուրդէ հաստ բաճկոնը հագուած, պաղ պատուհանին առջեւ կանգնած, դուրսի մշուշոտ ամայութիւնը կը դիտէի: Լեռնային բացարձակ լռութեան մէջ:

Այդքան հանգիստ, խաղաղ եւ ապահով պահեր չեմ ունեցած, կեանքիս մէջ:

Եւ դեռ այդպէս, մինչ Պապաս քնացա՛ծ էր:

Ալ երեւակայեցէք՝ երբ որ իր հետն էի եւ ինք արթուն էր:

* * *

Քեսապի վերաբերեալ յուշերուս առաջին բաժինը նախապէս արձանագրած եմ, այստեղ:

Բայց, դեհ լաւ.. հոս քիչ մըն ալ շարունակեմ…

Առաջ որ «մոռացումը [առնէ] ինձմէ ամէն բան»… (Մինչդեռ այդ խօսքերուն հեղինակը, իր թրթռուն ապրումներու հաշիշով օծուն Մեծարենցը, արդէն մեկնեցաւ այս աշխարհէն 22 տարեկանին… )

Ուրեմն, Պէյրութ-Քեսապ-Կիպրոս-Պէյրութ-Գանատա-Պէյրութ-Գանատա, մեր ընտանեկան ոդիսականին նշեալ երկրորդ հանգրուանին, վարձեցինք տուն մը, Քեսապի մէջ:

Փայլուն Վահանենց տունին առջեւ անցնող հողէ ճամբուն ամենածայրը: (Յիշեալ անձնաւորութիւնը, երբեմն, կը կանգնէր՝ այդ ճամբուն եզերքը գտնուող իր տան տանիքին վրայ, եւ երկար ժամանակ կը մնար հոն: Լրիւ անշարժ: Քարացած: Եւ կը դիտէր հեռուները – Կիլիկիայի մօտակայ տարածքնե՞րը արդեօք – : Ես ու եղբայրս ալ, պահուըտած, կը դիտէինք իրեն… որոշ երկիւղածութեամբ մը, թերեւս նոյնիսկ վախով… )

Սոյն ըսֆինքսատիպ Փայլունի զոքանչին տունին անմիջապէս կից բնակարան մըն էր, մի քանի ամիսներու մեր այդ տունը: Քեսապի վերեւի լեռան փէշին վրայ, գրեթէ ստորոտը: Որմէ վեր, այն ժամանակ, որեւէ բնակչութիւն կամ կառոյց չկար:

Մեր այդ տունէն ետք ալ ուրիշ տուն չկար, այդ ճամբուն վրայ: Այլ կային արահետներ, որոնք կը տանէին դէպի վար: Դէպի բուրաւէտ փուռը, Քեսապի «կեդրոն»ը տանող զառիվարին վերեւը: Քիչ մը աւելի վար՝ Փայլուն Վահանին հոյակապ խանութն էր:

Այդ փուռին մէջ, աշխարհի լաւագոյն հացը կ’եփէին: Պայմանաւ որ՝ զայն նոյն օրը ուտես, համտեսես… Յաջորդ առտուն իսկ, քիւֆոտած կ’ըլլար արդէն: Քանի որ բացարձակապէս բնական էր:

Մամաս՝ զիս ու եղբայրս կ’ուղարկէր, Քեսապի այդ փուռէն նոր ելած, տակաւին տախտակէ կրակին տաքութեամբ բառացիօրէն ուռած – կողքերէն ծխացող – աննման խըպըզը կ’առնէինք, փլասթիքէ տոպրակներու մէջ որ կը թոյլնային, հազիւ կը դիմանային տաքութեան, եւ վազելով կը վերադառնայինք տուն: Ձեռքերնիս այրոտելով – ինչպէս նաեւ անշուշտ մեր բերանները եւ նոյնիսկ կոկորդները, քանզի հացի ռապթային մէկ մասը արդէն կերած, առանց ծամելու կուլ տուած կ’ըլլայինք, մինչեւ որ հասնինք տուն – :

* * *

Նախ, համով-բուրմունքով բանի մասին գրեցի:

Սակայն ուրիշ յատկանշական, իմաստալից դրուագ մըն ալ կայ…

Մեր վարձած այդ բնակարանին միակ խնդիրը այն էր որ՝ արաբական պէտքարան մը ունէր միայն:

Թէկուզ քիչ մը նեղ, սակայն շատ բա՜րձր առաստաղով, վերեւի պատուհաններով լուսաւորուած, հանգիստ պէտքարան մըն էր:

Բայց իշտէ, մեզի համար – ոչ Պապայիս – միակ խնդիրը այն էր որ՝ նստարան չկար:

Հնարամիտ Բաբազս՝ խնդիրը արագօրէն լուծեց:

Խսիրէ նստարանով աթոռ մը առաւ, նստարանը հանեց, եւ… հանգի՜ստ: Մէյ մը որ բազմիս, դուրս ելլել չես ուզեր (գիրք կարդալու լաւագոյն տեղն է արդէն, վստահաբար շատերու համար, մինչեւ օրս…) :

Պապաս նաեւ այդ աթոռին ոտքերը սղոցեց, կարճեցուց: Որպէս… լաւ նշան առնենք: Մարդը որսո՛րդ էր, ակամ:

Իսկ եթէ հետերնիս գիրք չէինք տարած, երբեմն ուրիշ ձեւով կարելի էր ժամանակ անցընել այդ բարձր պատերով, լուսաւոր պէտքարանին մէջ:

Անձրեւէն ետք, պատերուն ճեղքերէն, առանց պատեանի խխունջներ, լիմասներ, դուրս կու գային: Դանդաղ, հանդարտ, նոյնիսկ գեղեցիկ արարածներ: Դեղին եւ փայլուն, երկար, շարժուն անթէններով – որոնք անմիջապէս կը կարճընային, կը կծկուէին, հազիւ որ մատդ մօտեցնես իրենց, առաջ իսկ որ դպչիս – :

Անձայն եւ խոնարհ, իրենք իրենց գործին խառնուող, անվնաս արարածներ: Սողո՞ւն, հա… բայց պարզապէս` Աստուծոյ որոշումով… երանի թէ սողուն մարդիկն ալ այդ երկնային արդարացումը ունենան…

Տեղացի ընկեր մըն ալ, մեզի սորվեցուց «զբաղուիլ»` այդ նուրբ ու սիրուն անասնիկներուն հետ:

Ինչպէ՞ս: Վրանին՝ աղ թափելով…

Որուն հետեւանքը այն էր որ, անասելի տառապանքներու մէջ, այդ մերկ, պատեանազուրկ խխունջները կը սկսէին սոսկալի կերպով փրփրիլ, գալարուիլ, մինչեւ որ քակուին պատէն եւ իյնան գետին, ուր վերջ կը գտնէր իրենց երկարատեւ հոգեվարքը:

Խոհանոցէն աղամանը կ’առնէինք, պէտքարան երթալէ առաջ, որպէսզի այդ «խաղ»ով զուարճանանք…

Լա Ֆօնթէն-ը, իր գրիչին տակ անսպասելի ակնարկութեամբ մը, իր առակներէն մէկում մէջ, գրած է որ երեխաները՝ անգութ են: «Cet âge est sans pitié»… (մերսի ուսուցման համար՝ Ճեմարանի աննման, անփոխարինելի Մատամ) :

* * *

Քեսապի մեր այդ տունին ճիշդ առջեւը՝ աղբիւր մը կար:

Պապաս առտուն, փիժամայով եւ փապուճներով, այդտեղ կը կատարէր իր առաւօտեան ablution-նները:

Իսկ անմիջապէս դիմացը, քիչ մը վար՝ գոմ մը կար:

Այդտեղ է որ ես ու եղբայրս (մանաւանդ էն վախտ՝ լուսահոգի Ցոլինէն իր մտաւորական աշխարհին մէջ էր մշտապէս. երաժշտութիւն, երգեր, թերթեր, գիրքեր…), ուրեմն, ես եւ Վաչէն, դիրք կը բռնէինք, որպէսզի դիտենք թէ ինչպէս կովը կը կթեն:

Դաստիարակչական բան մըն էր:

Սկիզբը, ուալլա, ես իրապէս մտահոգ էի կովուն համար… Շատ վայրագ կը համարէի այդ անամօթխած գործողութիւնը:

Խխունջները, լաւ… աննշան սողուններ էին… բայց ասիկա մեծ, ծանր անասուն մըն էր, ինչո՞ւ զայն ենթարկել այդ ահաւոր խոշտանգումին:

Առաջին անգամները սիրտս կը տրոփէր, երբ որ գիւղացին կը մօտենար, սաթըլը բռնած… Պատրաստուած էի՝ միջամտելո՛ւ, որպէսզի խեղճ կովը պաշտպանեմ: Բայց շատ պզտիկ էի, եւ ուրեմն սրտատրոփ, կը մնայի՝ ես ինծի, իմ մտահոգութիւններուս, անկարող քաջութեանս, նուաստացուցիչ անզօրութեանս հետ:

Սակայն կովն է, որ զիս մխիթարեց: Ինծի բան սորվեցուց:

Արդարեւ, սկիզբնէ մինչեւ վերջ, գործողութեան ընթացքին, կովը, ինք, շա՜տ հանդարտ էր:

Գլուխը մեղմօրէն կը շարժէր, աչքերուն եւ քիթին մօտեցող, խոնաւութիւն փնտռող ճանճերը հեռացնելու համար:

Ատենը մէկ ալ՝ պոչը կը շարժէր, նրբութեամբ: Իր… միւս ծայրը թիրախաւորող ճանճերն ալ վռնտելու համար:

Մինչ՝ ֆըս, ֆըս, ֆըս, կաթը կը ժայթքէր թիթեղէ դոյլին մէջ, կովը, իր այդ անհոգ, հեզ ու հանգիստ վերաբերմունքով, կարծես թէ զգացած էր իմ յուզումներս, եւ կ’ուզէր զիս հանդարտեցնել: Որ՝ ուալլա յի հըմմակ, ակամ… դուն հէլէ քեզմո՛վ մտահոգուիր, եւ քու մարդկային սիրելիներովդ…

Այն աստիճան որ, եա’անի, կովուն մնար նէ, զինք կթող տիկնոջ՝ այդ յոգնութիւնն ալ, կը խնայէր: Եթէ կարողանար, առանց կթուելու, իր կաթը կը շնորհէր մարդոց: «Պահեստը» խոշոր էր, որքան որ ալ մեզի տար, բաւարար ունէր, կ’ապահովէր, իր հորթերուն համար:

Այդ օրերուն, կթուող կովուն վերաբերեալ տպաւորութիւններս, այդպէս էին:

Ընտանիքին հետ մուհաճիր երեխայի աչքերուս առջեւ, այդ կացութեան մէջ իր ցուցաբերած հանդարտութեամբ, հաշտութեամբ, կը թուէր թէ՝ կթուող անասունը աւելի… իմաստուն էր, քան թէ մարդիկ:

Սակայն յետոյ սովրեցայ, հասկցայ:

Եթէ շատ մեղքնաս, մեղքնալիք կը դառնաս:

Եւ ամէն պարագայի, այս աշխարհին մէջ, վստահաբար նախընտրելի է՝ կթողը ըլլալ, քան թէ կովը: Եւ սաթըլը լեցնե՜լ մինչեւ եզերքը, ու զայն տանիլ տնեցիներուդ, մինչ քարքռոտ ճամբուն վրայ, ամէն մէկ քայլիդ, դեռ տաք կաթէն մաս մը կը յորդի, գետինը կը թափուի:

Հայվան կովն ալ ինքն իրեն թող պահէ՝ իր այդ կարծեցեալ «իմաստութիւն»ը:

Ուրիշ ի՞նչ ճար ունի, որ:

* * *

Կը կարծէի չէ այս յօդուածով պիտի վերջնականապէս փակէի Քեսապի վերաբերող մանկութեան յուշերս:

Բայց որքան որ պեղեմ, գտածս թուղթին յանձնեմ, դեռ նոր բաներ դուրս կ’ելլեն կոր: Վերոյիշեալ լիմասներուն պէս, անձրեւէն ետք, ժամանակի մշուշներուն մէջ կորած, ընդմիշտ անյայտացած աշխարհի մը պատերուն ճեղքերէն…

Ուրեմն, դեռ շարունակելի:

Հայդուկ Շամլեան

07 Սեպտեմբեր 2025

. Սփիւռք
. Հայկական Հարց
. «ՀըԴաՀի՜ւն »
. ԼիւնՏիւնՊէ
. Դէպի Երկի՛ր
. Ի Յուշ
. Շ…

Ընդհանուր Գրացանկ

Գլխաւոր Մուտք

Անկախութեան Հռչակագիր versus Սահմանադրութիւն

ՀՀ-ի վարչակարգի յաջորդ, բացայայտ նպատակն է՝ իրենց այդ մնացորդ «երկրին» Անկախութեան Հռչակագրի չեղարկումը:

Կ’ուզեն սոյն Հռչակագրի նշումը դուրս հանել՝ ՀՀ Սահմանադրութեան նախաբանին մէջէն: [«ՀՀ» կը գրեմ, քանի որ գրիչս կը մերժէ «Հայաստան» անուանել այդ տարածքային խղճալի մնացորդը, ամենայն ցաւակցութեամբս այդտեղ բնակողներու – հազիւ – երեք տոկոսին] :

* * *

Այստեղ արդէն էական հարց մը կայ: Մէյ մը որ ՀՀ Անկախութեան Հռչակագիրը չեղարկուի, չեղեալ ու ոչ-եւս դառնայ, ինչի՞ վրայ հիմնուած կ’ըլլայ՝ ՀՀի Անկախութիւնը: Եւ ուրեմն, Սահմանադրութիւնը…

Այդ Հռչակագիրն է որ գոյացուց՝ այժմու ՀՀ պետութիւնը, որ ստեղծեց՝ անոր նախնական, էական ինքնիշխանութիւնը: Երբ որ այդ՝ չեղարկուի, չեղեալ կը դառնայ անկէ ետք որդեգրուած որեւէ Սահմանադրութիւն:

* * *

Սակայն հէլէ մնանք՝ տարրական տուեալներու յիշեցման մակարդակի վրայ:

ՀՀ Անկախութեան Հռչակագրի չեղարկումը կ’ուզեն կատարել ՀՀ իշխանութիւնները, քանի որ այդտեղ նշում մը կայ՝ Արցախի Հանրապետութեան վերաբերեալ: Զորս խոչընդոտ կը համարեն, երկու կողմերու թուրքերուն հետ հաշտութեան իրենց ծրագրին, անհեթեթ պատկերացումներուն:

Այս յատուկ նիւթով թող զբաղուին… արցախցիները: Որոնք, զանգուածային մեծամասնութեամբ դիմաւորեցին եւ ընդգրկեցին 2018ի Երեւանի Գարունը: Եւ դեռ անկէ 2 տարիներ ետք (այն 2020ին, որու աւարտին սկսաւ Արցախի աւարտը), որպէս իրենց նախագահը ընտրեցին Փաշինյանին կամակատար չըրախը:

Ամէն պարագայի, իրենց երկու, հռչակաւոր հայրենակիցները՝ արդէն ՀՀ Ընդդիմութեան կարկառուն ղեկավարներն են: Կարիքը չունին ինծիպէսներու օժանդակութեանը: Ես ալ չեմ ուզեր յանկարծ իրենց հոյակապ աշխատանքը խառնակել, գործերը խանգարել… Ուրեմն իրենք թող զբաղուին իրենց Արցախով, ինչպէս որ ըրին քսան-երկու տարիներ շարունակ, ապա անոր ճակատագիրը լքեցին այժմու՝ Անասուններու Ագարակի գերագոյն խոզապետին:

* * *

Սակայն որպէս՝ Կիլիկիայէն սերած, Նախնական Սփիւռքի զաւակ, որպէս՝ ցեղասպանութեան զոհերու եւ վերապրողներու թոռնիկ, պարտքս կը համարեմ այստեղ մատնանշել հետեւեալ իրողութիւնները:

Արցախի յատուկ նիւթէն զատ, ՀՀ Անկախութեան Հռչակագիրը կը բովանդակէ բանաձեւումներ, որոնք ուղղակի կը վերաբերին, ամենալայն եւ ամբողջական առումով՝ Հայ Դատին: Հայկական Հարցին: Յստակ եւ տառացի, անհերքելի կերպով: Եւ ոչ թէ՝ տեսական – եւ ուրեմն վիճելի – մեկնաբանութեան ուղիներով:

Հայոց Ցեղասպանութեան՝ ա) ճանաչումը եւ բ) հետեւանքներու սրբագրելի մասին յեղաշրջումը, որպէս պետութեան էական պարտաւորութիւններ, որպէս ՀՀ Անկախութեան հիմքեր, գրաւոր կերպով, արձանագրուած են այժմու ՀՀի Անկախութեան Հռչակագրին մէջ:

Ո՞ւր: Ըսեմ:

1990-ին կնքուած եւ յայտարարուած Հայաստանի Անկախութեան Հռչակագիրը, բառացիօրէն, կը հաստատէ որ անոր հիմունքը կը կազմէ՝ «[պատասխանատվության գիտակցութիւնը] հայ ժողովրդի ճակատագրի առջեւ համայն համայն հայության իղձերի իրականացման եւ պատմական արդարության վերականգնման գործում »:

. Համայն հայութեան իղձեր; պատմական արդարութեան վերականգնում; եւ առ այդ՝ պետական պատասխանատուութեան գիտակցութիւն, հայ ժողովրդի ճակատագրի առջեւ :

ՀՀ Սահմանադրութեան վերաբերող, ՀՀ վարչակարգի ընթացիկ գործողութիւններու յանգումով՝ Արցախի անհետացումէն զատ, ուրեմն, Հայոց Ցեղասպանութեան նիւթն ալ պիտի ջնջուի:

Անշուշտ, գիտակից եւ յանձնառու հայերուն համար, երկու նիւթերը իրարու կապուած են: Էին…

Արցախի ազատագրումը առաջին հանգրուանն էր, որպէս իսկական, շօշափելի ձեռքերում՝ ՀՀ Անկախութեան Հռչակագրին մէջ արձանագրուած, վերոյիշեալ յատուկ բանաձեւումներուն: (Ափսոս, արցախցիները իսկ չունէին այս ըմբռնողութիւնը… Ալ ուր մնաց, հայաստանցիները…)

Ուրեմն, նոյնիսկ եթէ այս պահին շատ բան չկայ որ կրնանք ընել կանխելու համար այս դժոխային ընթացքը, գոնէ բոլորս լաւապէս հասկնանք թէ՝ յաւելեալ ինչ կորուստներու, խորտակումի, անէացմա՛ն շեմին կը գտնուի Հայ Ազգը:

Միայն Արցախը չէ, որ կ’ուզեն վերջնականաէս ջնջել: Այլ ամբողջ ու ամբողջական Հայկական Հարցը:

Այսինքն, ոչ միայն Հայոց Պատմութիւնը, որ իրենց համար կը սկսի 2018ին: Այլ նաեւ Հայկական Հարցի դեռ այժմէական, ընթացիկ, արդի իրականութիւնները:

* * *

Թուրքերուն եւ ՀՀ իշխանութիւններուն խնդիրը այն է որ սակայն, գոնէ այդ Հռչակագրի կապակցութեամբ, իրենց ընտրած ուղին սխալ է, իրենց ուզածին հասնելու համար:

Արդարեւ, ՀՀ Սահմանադրութեան մէջէն դուրս հանելով Անկախութեան Հռչակագրի նշումը, այդ Հռչակագիրը չի չեղարկուիր:

Քանզի այդ Հռչակագիրը, օրինապէս, եւ նաեւ պարզապէս տրամաբանութեան գետնի վրայ, կը գերադասէ, կը գերակայէ, կը գերազանցէ՝ Սահմանադրութիւնը:

Պետութիւն մը նախ պէտք է որ անկախ ըլլայ, եւ յետոյ միայն կրնայ Սահմանադրութիւն ունենալ:

Այժմու ՀՀ Սահմանադրութեան մէջ իսկ արդէն կարելի էր չնշել՝ Անկախութեան Հռչակագիրը: Որովհետեւ ոչ միայն վերջինս, լռելեան, մաս կը կազմէ Սահմանադրութեան, այլ ուղղակի անոր հի՛մքն է:

* * *

Ուրեմն ՀՀի յառաջիկայ, նոր Սահմանադրութիւնը, բան պիտի չփոխէ՝ Անկախութեան Հռչակագրի վաւերականութեան առնչութեամբ:

Սոյն Հռչակագիրը, իր համայն հայութեան իղձերով, իր Հայ Դատով եւ Արցախով, պիտի մնայ լիովին՝ ի զօրու: Մինչեւ այն ժամանակ, որ ՀՀ-ն Անկախութեան նոր Հռչակագիր մը գոյանայ:

Ուրեմն ՀՀ-ն, Սահմանադրութիւնը փոխելէն առաջ, որպէս այդ գործընթացի նախնական, էական քայլ, պէտք է որ նախ ու նախապէս՝ Անկախութեան նոր Հռչակագիր մը հաստատէ: Նախկինը՝ չեղարկէ, նոր մը խմբագրէ ու որդեգրէ, ապա այդ նորին հիման վրայ նոր սահմանադրութիւն մը հաստատէ:

* * *

Վերեւի բացատրական վերլուծումը անպայման նկատի առէք, թուրքեր: Որպէսզի չմոլորիք, կարծելով որ ՀՀ Սահմանադրութեան փոփոխութեամբ, ձեզի համար բոլոր վտանգները կը փարատին…

Խաղաղութեան դաշնագիրը կնքելէ առաջ, պէտք է որ նախ Փաշինյանէն պահանջէք՝ ՀՀ Անկախութեան նոր Հռչակագիր մը: Իր – եւ մանաւանդ ձեր – Իրական Հայաստանը հիմնադրող Հռչակագիր մը: Եւ անկէ ետք է որ ան պէտք է փոխէ իր Սահմանադրութիւնը, զայն հիմնելով իր այդ նոր Հռչակագրին վրայ:

Միայն այդ պարագային է որ թուրքերը պէտք է գոհանան, այս նիւթին մէջ: Անկէ ետք անցնելու համար իրենց յաջորդ պահանջքներուն:

(Այս մասնագիտական խորհուրդը անվճար չէ՛: Հեսա, Ֆաթուրաս շուտով կ’ուղարկեմ Էրտողանին: )

Մ. Հայդուկ Շամլեան

27 Օգոստոս 2025

Յ.Գ. Կասկած չունիմ որ Փաշինյանին իբրեւ թէ «սահմանադրական դատարան»ի իբրեւ թէ «դատաւորները», տարբեր կերպով կը մեկնաբանեն այս նիւթը, եւ անգամ մը եւս իրենց տամղան կը խփեն Հայոց Անասնաֆերմայի Տիրոջ որոշումներուն վրայ:

Բայց իշտէ, յաջորդ վարչակարգի մը պետն ալ՝ իր ուզած, բացառապէս իրեն ծառայող տամղաճիները պիտի տեղաւորէ այդ ձեւական, շինծու «դատարան»ին մէջ… Որոնք յանկարծ կրնան գիւտը ընել վերեւ պարզուած օրինական բացատրութիւններուն…

Երբ որ պետութիւն վաբշե չկայ, պետութեան՝ յուզական խօսքը, դատարկ բառը կայ միայն, ասանկ կ’ըլլայ: Anything goes!

Հայերը ո՜ւր, պետութիւն ուր…

. Սփիւռք
. Հայկական Հարց
. «ՀըԴաՀի՜ւն »
. ԼիւնՏիւնՊէ
. Դէպի Երկի՛ր
. Ի Յուշ
. Շ…

Ընդհանուր Գրացանկ

Գլխաւոր Մուտք

Non, à la paix.

Je suis contre la paix.

Non pas de manière générale, tous azimuts, évidemment. Mais sûrement et sans réserve, dans le cas de la paix qui semble se concocter entre un pays qui s’appelle «Arménie» et l’État turc actuel.

Car cette paix équivaut à une exonération, une absolution, en faveur d’un État qui est responsable d’un génocide. Et qui va donc s’en tirer, à cet égard. Pour un crime aussi extrême. Lequel va rester non seulement sans aucune conséquence, mais sans aucune admission même. Voire, avec le maintien des accusations du criminel envers la victime. L’abdication en cours des descendants de celle-ci pouvant même passer pour une admission de ces accusations…

Tout cela, non seulement avec l’assentiment officiel d’un État arménien, mais aussi dans la joie et l’euphorie de ses dirigeants. Il n’y aura pas eu une seule dissidence, aucune, dans une mesure minimale même, parmi la totalité intégrale des députés du régime. Mais pourquoi émettraient-ils le moindre bémol, lorsque cela entraînera la perte immédiate de leurs fonctions, de leur salaire, et de moult autres avantages personnels… ? Alors que, de toute façon, ils bénéficient de l’approbation – ou de l’indifférence – de la majorité de leur population.

Ça serait de l’Histoire ancienne, toutes ces histoires de génocide (si ce ne sont pas déjà des bobards…) ? Un sujet en tout cas théorique, idéologique (voire discutable…) ? Lequel aura fini cependant par devenir néfaste, nuisible, en premier lieu pour les descendants des victimes eux-mêmes. Un événement d’un passé révolu, dont la perpétuation dans l’actualité mettrait en péril le présent, et entraverait l’avenir, du susdit pays appelé «Arménie»… ? Ces arguments pathétiques, dans l’esprit d’un Arménien, font parfaitement l’affaire des négationnistes, à commencer par l’État génocidaire.

Pourtant, on nous racontait que ce crime contre l’Humanité serait imprescriptible. Et que donc, l’État qui en assumait la responsabilité avait beau nier, nier et nier, mentir, mentir et mentir encore, c’était peine perdue. Il ne réussirait jamais à éviter les conséquences d’une telle monstruosité extrême. Vraiment… ? Par le seul passage du temps, la Turquie n’en aura même pas admis, moindrement, la véracité factuelle ! Au contraire!!

Il n’y a pas que cela. Mettons que 1894-1923, c’est trop loin. Cependant, le conflit contemporain de l’Artsakh s’inscrivait directement dans la continuité du génocide des Arméniens par les Turcs. Il y aura donc eu prescription, exonération, pardon et absolution, concernant les corollaires dudit génocide, survenus du moins en 1988-92, et 2020-23… Allez, tout ça aussi, on oublie ! On fait table rase. Vive l’avenir.

L’avenir des mort-vivants. Qui, après avoir fini par nier leurs propres morts, se seront finalement achevés eux-mêmes. Tout en se persuadant que ce coup de grâce infligé à soi-même serait de la sagesse, de la clairvoyance, de l’intelligence sophistiquée…

Le parachèvement du génocide des Arméniens par les Turcs aura donc eu lieu en 2020-21. Et on l’appellerait : la paix.

Il m’est impossible d’être en faveur d’une telle paix. Même si elle serait réelle, palpable et surtout durable – ce qui n’est pas le cas bien sûr -, je n’esquiverai pas habilement le sujet en me réfugiant dans ce procédé du «oui, bien sûr, qui ne veut pas la paix! mais la voie actuelle pour y parvenir est manifestement vouée à l’échec, et au bout du compte, cela va être tout le contraire de la paix, etc. etc.»

Non, non. En présumant même, en prenant pour acquit, que la paix réelle, ferme, définitive et finale, la paix éternelle, va s’établir prochainement entre un pays qui s’appelle «Arménie» et l’État turc actuel, moi, je suis contre. (Et au fait, c’est le moment ou jamais de déclarer cela. Car sinon, lorsque tout cela va partir en c****les, il y aura beaucoup d’Arméniens qui se taisent aujourd’hui, voire qui accueillent avec joie (ou du moins, avec résignation…) ce qui se déroule, qui tenteront de se refaire une virginité, en voulant faire croire qu’ils n’y ont jamais cru, qu’ils n’ont jamais été en faveur de tout cela, etc. etc. Comme on l’a déjà vu, pour 2018… À propos, pour toute personne dont la mémoire ne s’efface pas en quelques années, voici une donnée factuelle implacable : tous les dirigeants de toute Opposition actuelle ont soit directement participé au dernier coup d’État – particulièrement catastrophique – en question, ou, ils n’ont rien fait pour le contrer) .

Alors voilà, tout comme lors du Printemps d’Erevan suicidaire de 2018, cette fois-ci le soussigné écrit et signe : la paix turco-arménienne, telle qu’elle se développe en ce moment, c’est niet! C’est détestable. C’est littéralement répugnant.

Au fait, je me suis toujours exprimé aussi (et toujours aussi contre vents et marées), contre la fameuse idée de «dialogue» avec les Turcs, d’efforts de «réconciliation» (un terme et concept qui constitue, en soi, une reconnaissance de torts réciproques d’égale importance, soit-dit en passant…), etc. etc.

Toutes ces expérimentations pacifistes se sont amorcées dès les années 1970. Pour s’amplifier ensuite continuellement, devenant de plus en plus trendy, à-la-mode. Et ceux qui ramaient contre ce courant autodestructeur devenant, au cours des ans, de plus en plus rares.

Or, ce sont toutes ces démarches, cette mentalité, cette capitulation, qui ont mené à la perte de l’Artsakh, et qui ont condamné l’Arménie résiduelle à sa situation innommable actuelle.

Il y en aura certains, pour qui ceci serait une première nouvelle peut-être, mais en tant que proche témoin de l’époque, permettez-moi de rappeler ici la réalité suivante: ce qu’on a appelé le terrorisme arménien des années 1973-86, ce mouvement de soubresaut national, n’avait pas pour seul objectif de cibler l’État turc, ou d’attirer l’attention du monde sur le sujet du génocide des Arméniens. C’était aussi, voire surtout, un moyen désespéré, en ultime recours, de secouer les Arméniens, pour tenter de les sortir de leur torpeur. Car pour beaucoup trop d’Arméniens, l’écoulement de 60 ans avait déjà suffi pour transformer un Crime imprescriptible à de l’Histoire ancienne… Alors qu’il y avait encore des survivants du génocide, dans les maisons même de ceux et celles qui voulaient déjà tourner la page de la lutte, la page du combat et de la résistance; soit pour carrément oublier tout, soit pour préconiser désormais – et donc, déjà, depuis cette époque… – la voie du dialogue, de la réconciliation, du règlement poli et paisible du «différend» en cause.

Au fait, à l’époque susmentionnée, dans la Diaspora originelle, une cause fondamentale de cette tendance de certains Arméniens à oublier le Génocide de leurs parents et grands-parents, c’était aussi l’existence de la République d’Arménie. Donc exactement, comme aujourd’hui. Comme s’il s’agissait d’un cadeau que les Turcs nous auraient fait, et dont nous devrions nous contenter, en tant que compensation. Dont quittance.

Beaucoup d’Arméniens de ma génération, avec non pas avec mon éducation, mais mon vécu, ne se résigneront pas à cette situation. Alors que nous ne sommes pas encore, pas tout à fait, des croulants…

On ne peut pas tuer, assassiner nous-mêmes une deuxième fois, nos sacrifiée en cause. Piétiner, profaner leurs cadavres, si tant est qu’ils auront été retrouvés.

Passéisme ? Mais il ne s’agit pas seulement des victimes du génocide que nous n’avons pas connues personnellement. J’invoque ici une multitude de personnes proches qui, durant les derniers 50 ans, se sont sacrifiées. Pas seulement des amis, de la parenté ou des compagnons de route, mais aussi d’autres personnes proches, de tout âge; incluant des enfants de 18-25 ans, en ce qui concerne le soussigné. Non, nous ne sommes pas dans l’Abstrait…

Je pourrais envier ceux et celles qui ne font pas un «problème personnel», de tout cela. Je ne parle évidement pas des businessmen, pour qui tout est – et n’est jamais autre chose que – du bizness. Pour qui, la patrie n’est qu’une entreprise commerciale, une chose corporative. La nation? Oh, une totale nuisance. Sauf si on peut en profiter matériellement, bien sûr; auquel cas, c’est une industrie.

L’enfer, c’est les autres (leur enfer, celui dans lequel ils ont choisi de se vautrer…). Ceux et celles qui, sur le fond, ne seraient pas totalement en désaccord avec mon propos, mais qui ont décidé d’adopter une posture contraire. En vertu de diverses considérations, avec les meilleures intentions.

Je doute que ceux-ci puissent vivre avec la conscience tranquille, pour le reste de la vie que Dieu leur aura accordée ici-bas.

Dommage pour eux. Ils n’auront donc pas compris que dans ce monde, le sens ultime de la vie réside dans le Combat Perpétuel. À tous égards. Et jusqu’au bout.

En eux-mêmes, et avec eux-mêmes, ils ne seront donc jamais en paix.

Haytoug Chamlian

12 Août 2025

L’article ci-dessous a été publié, en primeur, dans la Tribune Opinions de NAM/Armenews : https://www.armenews.com/non-a-la-paix-par-haytoug-chamlian/

Articles (FR) / Index

Entrée Principale

«Հա-յաս-տան եր-թալ կ’ուզե՜մ…

... Երեւա՛ն տեսնել կ'ո՜ւ-ուզեմ 
Արա՜րատին-ը գագաթըըը 
Եռագոյն տնկե՛լ կ'ուզեմ, հէ՛յ 
հօփահօփանինանայ նինանայ նայ, նինանայ նա՜այ, 
նինանա՛յ եավրում նի՛նանայ նայ...

Վերնագիրը եւ առաջին պարբերութիւնը՝ անհեթեթ երգի մը բառերն են: Զայն շատ կ’երգէինք, առաջ… հարազատ ուրախութեամբ, խանդավառութեամբ……

Կայ սակայն ուրիշ, հանճարեղ երգ մը, որուն մէջ կան հետեւեալ բառերը՝ «քեֆի մէջ են առնէտները»…

Այդ բառերուն նշանակութիւնը կրնայ ըլլալ հետեւեալը՝

. ըստ հանրածանօթ ասացուածքին, երբ որ նաւ մը վերջնականապէս խորտակուած է, առաջ իսկ որ սկսի ընկղմիլ, անոր մառանին մէջ գտնուող առնէտները (ճարտօնները), ամենաառաջինը կը սկսին փախչիլ այդ աւերուած, ծակծկած, վերջացած նաւէն:

. սակայն ուրեմն, կան՝ իւրայատուկ տեսակի առնէտներ, որոնք այնքան յիմար, անխելք են (դեբիլ կ’ըսեն, այդտեղ, իրենց մաքուր հայերէնով), որ մինչ նաւը կը խորտակուի, եւ շուտով իրենք – առաջինները, քանզի նաւին յատակն են – պիտի ընկղմին, կոտրտուին եւ խեղդուին անոր փտած տախտակներուն հետ, այդ – արտակարգ աստիճանի դեբիլ – առնէտները, նաւուն մէջ կը հաւաքուին եւ կը սկսին … քեֆ կ’ընել:

* * *

Ամառնային արձակուրդի եղանակն է:

Հայաստանցիները, զուարճանքի արձակուրդը կը կոչեն՝ հանգիստ: Հապա: (Տարուան մնացեալ ժամանակը այնքան լա՜ւ, այդքան ժրաջան ու քրտնաթոր կերպով կ’աշխատին, կը ճգնին ու կ’արտադրեն, որ շա՛տ կը յոգնին, եւ ուրեմն՝ երկու ամիս ալ, դեռ պէտք է որ կարգին «հանգիստի գնան», չէ՞…

Ինչեւէ… )

Հիմա ուրեմն, որոշ զանգուած մը, կենդանի աղբի պէս թափած է՝ բառացիօրէն աղբանոց դարձած, խեղճ Սեւանայ լիճին եզերքները: Խորոված-մորոված… կերուխում… չափազանց գոյնզգոյն լողազգեստներ եւ ջրային զուարճանքի բաներ… ռապիզ…

Փաշինյանը, ասիկա տեսնելով, խոր հպարտութեամբ եւ գոհունակութեամբ կը յայտնէ թէ՝ տեսէ՛ք, որքան շատ հայաստանցիներ Սեւանի շուրջն են, վաբշե մտահոգ չեն, ուրախ են, կը հանգստանան ու կը վայելեն: Ուրեմն ամէն բան լաւ է՜, «ապագա կա՛», մտիկ մի՛ ընէք երկրին ճակատագրով մտահոգուած այդ մի քանի ապուշ հայերուն, եւ եալլա, նորէն ինծի ընտրեցէք, հա՞, յառաջիկայ ընտրութիւններուն:

* * *

Բայց նախ, արդար ըլլանք…

Նորութիւն չկայ:

Ինչպէս միշտ, յետ-սովետական անկախացումի առաջին երեք տարիներէն սկսեալ եւ ի ի վեր, ՀՀ-ն՝ պատկեր մըն է միայն: Մակերեսային պատկեր մը: Պատրանք մը, խաբկանք մը: Սուտ մը:

Որոշ ժամանակ մը, խաբկանքը կը վերաբերէր՝ ՀՀի մէջ Հայոց ազգային գիտակցութեան: Այդ գիտակից հայերը, կամ՝ շերեֆով մեռան Արցախի ազատագրական մարտերու ընթացքին, կամ ալ՝ տարիք առնելով, դարձան լման ուրիշ անձեր:

Ուրեմն այսօր ալ, ազգային ազդակը մէկդի դնելով (այսնքն, ասոնք հա չեն լաւ, հասկցանք, բայց կրնա՞ն գոնէ՝ մարդ ըլլալ), խաբկանքը կը վերաբերի թերեւս՝ լայնատարած անհոգութեան, անզգամութեան, անտարբերութեան:

Ոչ թէ՝ այլ հայրենակիցներու, այլ նոյնիսկ սեփական աղէտալի վիճակին նկատմամբ:

Նկատի առնելով որ՝ որեւէ խաղաղութեան դաշնագիր չէ կնքուած, ոչ իսկ ձեւական…

Մինչ, Արցախի բռնագրաւումէն ետք, նաեւ ուղղակի ՀՀի պաշտօնական տարածքը ներխուժած թուրք ասկեարները, դեռ կանգնած են, ուր որ են…

Նոյն այդ Սեւանէն ոչ շատ հեռու, ի դէպ… Բարձր դիրքերու վրայ… Իրենց տիւլ-տիւլներով, այդտեղէն հաւանաբար կը դիտեն կոր՝ գոյնզգոյն լողազգեստներով հայ օրիորդներն ու տիկինները… (Ուրիշ ի՞նչ դիտեն, պապամ, հայ զինուոր՝ եօ՛խ: Միակ տղամարդիկը որոնք «դիրքի վրայ են», եւ այդ դիրքը բռնած են, այո՝ թրքական միջանցքին ծայրերը, անոնք են որոնք այդպէս, անհամբեր, կը սպասեն որ այդ ծրագիրը գործադրուի, որպէսզի իրենք ալ, չաչի՛նկ-չաչի՛նկ, իրենց իւղոտ վաճառականութիւնը ընեն, սաղ պիզնըս անեն, շնորհիւ Թուրքիոյ: Սահհթե՜յն, եալլա… անուշ լինի… ուշ լինի, նո՛ւշ լինի: )

Բայց ուրեմն, ինչպէս որ առաջ, Անդրկովկասի հայանուն բնիկներու այդ տարօրինակ պահեստարանին մէջ՝ ազգայինը իրական չէր, կարելի է յուսալ որ այժմու այս հաւաքական անասելի յիմարութիւնն ալ, խորք չունի:

Աւանդական Սփիւռքի մէջ, շատերս ապրած ենք՝ պատերազմական ահաւոր, երկարատեւ ժամանակներ:

Պէտք է ընդունիլ որ մենք ալ, այդ տարիներուն, ամէն առիթով «մենք մեր քեֆը կ’ընէինք», չէ՞: Մինչ մեր շուրջը կը տիրէր տեւաբար՝ ողբերգութիւն, սուգ, սարսափ, ծայրագոյն վտանգներ, համատարած խաւարներ…

* * *

Այժմու ՀՀի պարագային սակայն, անբնական երեւոյթը այն է որ, երկրին գերագոյն ղեկավարը, կարծես ինքն ալ իսկապէս խաբուած է, ինքզինքն կը խաբէ՝ պատկերներով, պատրանքներով:

Կամ էլ, շատ լաւ կը գիտակցի կացութեան, սակայն կը կարծէ թէ կարող է այդ խաբկանքը «ծախել»… չգիտեմ ճիշդ, որո՞ւն:

Նուազագոյն չափով խելքը գլխուն հայը, աշխարհի որեւէ մէկ տեղ, շատ լաւ ալ կը տեսնէ՝ դաժան իրականութիւնը:

Չնայած, Աւանդական Սփիւռքն ալ կը մասնակցի՝ այդ նոյն խաբկանքին: Իր զբօսաշրջիկներով… իր բանակումներով… իր խաղերով… comme si de rien n’était… business as usual !

ՀՀ գացող՝ գնդակ խաղացող, հանգիստ-պատրաստ ընող, Երեւանի քաֆէները այցելող, վարունկ-պամիտորի պնակին վրայ բերանաբաց հիացող, սփիւռքահայերէն շատերը, քառորդ դար ժամանակ՝ ոտք չէին դրած ՀՀ: Ալ ուր մնաց, Արցախ…

Սակայն հիմա, մէկէն, Աղէտէն ետք, մէկէն «գիւտը ըրին»՝ ՀՀին…

Հիմա՛ trendy դարձաւ, այդ պտոյտը: Ամէն բան կորչելէն ետք: Եւ երբ որ վնասները՝ անդառնալի՛ են:

Որպէս մե՜ծ հաճոյք, մեծ քաջագործութիւն, հիմա է մախաամը՝ երթալ այդ՝ Արցախը կորսնցուցած, հազարաւոր լուսաւոր կեանքեր կորսնցուցած, պատիւն ու արժանապատուութիւնը կորսնցուցած, այդ խղճալի եւ դատապարտուած, մնացորդ «երկիր»ը, եւ այդտեղ զուարճանալ:

Խնդիրը ուրեմն՝ համայն հայ ժողովուրդն է: Որ երբեք չկարողացաւ ազգ դառնալ, եւ հետեւաբար անկարող է երբեւիցէ պետութիւն ունենալու:

* * *

Առնէտները, խորտակուած նաւուն հետ կ’ընկղմին: Մինչեւ ծայր երգելէ, պարելէ եւ խորովածուելէ ետք:

Սփիւռքահայ զբօսաշրջիկները, մեկնած կ’ըլլան այդ պահուն: Վերադարձած՝ իրենց երկիրները: Լիքը նախանձելի նկարներ տեղադրելէ ետք անշուշտ Էնսթակրամի-մէնսթակրամի վրայ: Որպէսզի իրենց այդ անհուն վայելքը չճաշակողները, երանի տան իրենց:

Իսկ նաւապե՞տը… ոհ, փախչիլը նիւթէ դուրս է արդէն, անոր պարագային: Քանզի արդէն չկայ, նաւապետ:

Չկայ ոչ իսկ՝ ղեկ:

Հօփա՛-հօփա-նինանայ նինանայ նա՜յ… ծա՛փ, ծա՛փ, հօփաաաաա…

Մ. Հայդուկ Շամլեան

29 Յուլիս 2025

Սեւանայ Լիճի հիւսիս-Արեւելեան ափին, ջուրերուն նայող բարձունքին վրայ,
այդ շրջանէն գացած եւ Արցախի ազատագրական պատերազմին զոհուած մարտիկներու Յուշարձանը

.  Սփիւռք
.  Հայկական Հարց 
.  «ՀըԴաՀի՜ւն »  [= «ՀՅԴ», re: Չարենց, «Մահուան Տեսիլք»...]
. ԼիւնՏիւնՊէ [Լեւոն Տեր-Պետրոսյան, ԼՏՊ,Այբուբենի հարազատ հնչողութեամբ ]
.  Դէպի Երկի՛ր 
.  Ի Յուշ
.  Շ...  [Շուշի]

Ընդհանուր Գրացանկ

Գլխաւոր Մուտք

Սուլթանին կաթողիկո՞սը…

Հայոց վերջին թագաւորութեան անկումէն ետք, մօտ հինգ ու կէս դար ժամանակ, երեք կայսրութիւններու մէջ, երբ որ բացարձակապէս անգոյ էր որեւէ հայկական պետականութիւն՝ Հայ Եկեղեցին է որ լեցուց այդ դատարկութիւնը:

Խորհրդային ժամանակներուն նոյնպէս, երբ որ չկար անկախ հայկական պետականութիւն, դարձեալ Հայոց Եկեղեցին է որ ստանձնեց, բացառեալ կերպով, մեր Ազգի պահպանման Առաքելութիւնը:

* * *

Այսօր նոյնն է կացութիւնը:

Այժմու հայկական պետութիւնը, ոչ միայն ամէն պարագայի թերած է, փխրուն, խոցելի եւ դիւրաբեկ, այլ, տեղի ունեցած Աղէտէն ետք, լրիւ յանձնուած է՝ Հայ Ազգի թշնամիներուն:

Այս ձեւական, ձախողած եւ խղճալի «պետութիւնը», չունի որեւէ ինքնիշխան որոշումի եւ գործունէութեան տարրական ազատութիւն:

էական մակարդակի վրայ՝ կախեալ է այլազան այլ, օտար պետութիւններու կամքէն, անոնց հաշիւներէն, անոնց շահերէն:

Այս իրականութեան մէջ է որ այդ մնացորդ ՀՀի այժմու վարչակարգը ներքին ճակատ բացաւ՝ Հայոց Եկեղեցւոյ դէմ:

Այդ կոտրուած ու խորտակուած երկրին մէջ, մինչ «պետութեան» ձեւակերպութիւնը՝ անատակ, անկիրթ եւ անկարող արարածներու վոհմակի մը ձեռքն է, չկա՛ն՝ ազգային քաղաքական կարող ուժեր:

ԱԺ-էն ներս կամ դուրս, Ընդդիմութիւնը խորապէս անզօր է:

Խորհրդարանի զանգուածային եւ միակտուր մեծամասնութիւնը, դատարանները, բանակի ղեկավարութիւնը, բոլոր ուժայինները, որեւէ «պետական պաշտօնեայ», բոլորը, կը սպասարկեն ու կը ծառայեն միմիայն՝ գործադիր մարմնի մի քանի պարագլուխներուն:

Այս վիճակին մէջ, եկեղեցին է՝ Հայ Ազգի վերջին պաշտպանը: Դիմադրութեան վերջին մարտընկոցը, փրկութեան միակ հնարաւոր լաստը, գոյատեւման միմիաիակ յոյսն ու հաւատքը:

* * *

Եթէ քիչ մը մօտէն հետեւիք թէ ինչ է տեղի ունեցածը, հեշտօրէն պիտի նկատէք որ ՀՀի անձնատուր կառավարութեան նպատակն է՝ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը վտարել իր պաշտօնէն, իր տեղը տեղադրելու համար… Պոլիսի Պատրիարքը:

Այն կղերականը, որ կամաւոր ու ինքնահաճ պատանդն է՝ Թուրքիոյ կառավարութեան: Որ իր այդ պաշտօնը կը սնատայ միայն՝ եթէ այդպէս բարեհաճի յօժարիլ թուրք պետութեան գործադիր մարմնի ղեկավարը:

Այ՛ս իրականութիւններու լոյսին տակ արժեւորեցէք այդ «կնիկի պատմութիւնները», զորս կը տարածեն ՀՀի իշխանաւորները:

Այսինքն, մինչեւ որ լուրջ ու հաստատ փաստեր չտեսնենք, արդէն այդ բոլոր խօսքերը, ՀՀին շատ բնորոշ՝ չար եւ աժան բամբասանքներ են:

Շնորհիւ նոյնանման սուտերու է, որ տեղի ունեցաւ 2018ի հաւաքական ինքնասպանութիւնը, եւ գոյացաւ այս դժոխածին վարչակարգը:

Սակայն որպէս տեսութիւն, որպէս վարկա՛ծ, եթէ նոյնիսկ իրական ըլլան այդ զրպարտութիւնները, ապա ինչո՞ւ միայն հիմա խնդիր դարձան անոնք: Հրատա՛պ խնդիր:

Եւ ամէն պարագայի, Հայ Ազգին այժմու աղէտալի կացութեան եւ ընթացքին գիտակից հայը, վերեւ պարզուած այդ բոլոր իրականութիւններուն մէջ, հիմա, կարեւորութիւն պէտք է որ տայ կղերականներու սեռային կարգավիճակի՞ն ?! WTF !!

* * *

Այսպէս եղաւ հիմա, ներազգային բախումի այս վերջին մարտաճակատը բացուեցաւ, քանզի ՀՀ կառավարութիւնը այլեւս չի գիտեր ինչ անի, որպէսզի գոհացում տայ թուրքերուն:

Պաշտօնական կերպով յայտնուած է՝ մի քանի օրէն, Փաշինյանը դարձեալ պիտի փութայ՝ Սուլթան Էրտողանին մօտ: Վերջինիս հրաւէրով…

Արդեօք հանդիպման ներկայ պիտի գտնուի՞ Պոլսոյ Պատրիարքը:

Այդտե՞ղ պիտի հաստատուի որոշեն թէ ո՞վ պիտի ըլլայ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը:

Մի՛ մեղար, Տէր:

Մի մեղար, մի ներեր:

Շատ լաւ գիտեն՝ թէ ինչ կ’ընեն:

Հայդուկ Շամլեան

17 Յունիս 2025

Յ.Գ.  «մինչ իր խաչերն են դաշո՛յն»... https://haytougchamlian.home.blog/2025/06/17/մինչ-իր-խաչերն-են՝-դաշո՛յն/

. Սփիւռ ք
. Հայկական Հարց
. «ՀըԴաՀի՜ւն » [= «ՀՅԴ», re: Չարենց, «Մահուան Տեսիլք»…]
. ԼիւնՏիւնՊէ [Լեւոն Տեր-Պետրոսյան, ԼՏՊ,Այբուբենի հարազատ հնչողութեամբ ]
. Դէպի Երկի՛ր
. Ի Յուշ
. Շ… [Շուշի]

Ընդհանուր Գրացանկ

Գլխաւոր Մուտք

«մինչ իր խաչերն են՝ դաշո՛յն»…

Նարեկ սարկաւագ Պետրոսյանը նահատակուեցաւ, ռազմադաշտում, Հոկտեմբեր 2020ի վերջին օրերուն:

Բառացիօրէն՝ Խաչը կուրծքին վրայ: https://haytougchamlian.home.blog/wp-content/uploads/2025/06/nareg-sargavak_-kia-2020.jpg

* * *

Հետեւեալ տեսանիւթին մէջ, 2008 թուականին, նա կը բացատրէր արդէն իր ու իր նմանների – իր նման աննմանների – նահատակութեան խորհուրդը, վեհագոյն իմաստը, լուսապայծառ կոչումն ու առանձնաշնորհեալ ուղին – video Shoushi 2008 –՝ https://haytougchamlian.home.blog/wp-content/uploads/2025/06/nareg-sargavak-bydrosyan_-shoushi-2008.mp4

Եւ ան հրճուանքով կը խօսէր, կայծկլտուն աչքերը ուրախութեամբ եւ հպարտութեամբ լի:

Ինք արդէն գիտեր, թէ ուր կ’երթար: Եւ մանաւանդ՝ ինչու համար:

Շուշիի Հայոց սուրբ հողին վրայ կը գտնուէր նա, այդ պահուն…

Մաքրամաքուր հոգիէն բխող իր այս խօսքերուն մէջ, մեր բազմահազար զոհուած հերոսներուն ձայնն է, որ կը լսենք նաեւ:

Անոնց այժմ երկնային պատգամն է որ կը հնչէ, որպէս Սրբազան Ղօղանջ:

Սակայն մենք բոլորս պէտք է որ այդ Յաւերժական Կոչնակը լսել գիտնանք… հասկանանք…

Թող ուրեմն նահատակուած աբեղային՝ տասնըչորս տարիներ առաջ, Շուշիի՛ մէջ մեզի շնորհած այս ուղերձը, հանդիսանայ մեր Ազգին Ուխտը:

Որպէս միակ երաշխիքը մեր Ազգի գոյութեան, գոյատեւման՝ հայկական հողի վրայ…

* * *

Մեր Եկեղեցւոյ ազգային Առաքելութեան վերաբող պատկերներու փունջ մը (photos) ՝ https://haytougchamlian.home.blog/2025/06/13/եկեղեցին-հայկական/

* * *

9 մայիսի 1992թ, Ազատագրուած Շուշիի Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցի / – videos, Shoushi, 1992 – ՝

https://haytougchamlian.home.blog/wp-content/uploads/2025/06/9-mai-1992-shoushi.mp4

https://haytougchamlian.home.blog/wp-content/uploads/2025/06/shoushi-_sourp-amenaprgitch-_-may-1992.mp4

* * *

Շուշիի Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցւոյ գմբեթի վերականգնում, խաչի տեղադրում, 1998թ․/ video Shoushi 1998 ՝ https://haytougchamlian.home.blog/wp-content/uploads/2025/06/shoushi-1998-_-placing-the-cross.mp4

* * *

Այս էջին վերնագիրը՝ տող մըն է Վահան Թէքէեանի «Եկեղեցին Հայկական» բանաստեղծութենէն, զորս ահա ՝ https://haytougchamlian.home.blog/wp-content/uploads/2025/06/yegueghetsin-haygagan.pdf

* * *

Փառք Քեզ Տէր Աստուած:

Հայդուկ Շամլեան

17 Յունիս 2025

**Ապրիլ 2016ի պատերազմին, յարձակում կ’ակնկալուէր նաեւ՝ Տավուշի ճակատի վրայ:**
**Այդտեղ տեղաւորուած Հայոց Բանակի զինուորները, հապճեպով, այս մատուռը կառուցած էին այդտեղ,**
**մինչ կը սպասէին գազաններու գրոհին:**

. Սփիւռք
. Հայկական Հարց
. «ՀըԴաՀի՜ւն » [= «ՀՅԴ», re: Չարենց, «Մահուան Տեսիլք»…]
. ԼիւնՏիւնՊէ [Լեւոն Տեր-Պետրոսյան, ԼՏՊ,Այբուբենի հարազատ հնչողութեամբ ]
. Դէպի Երկի՛ր
. Ի Յուշ
. Շ… [Շուշի]

Ընդհանուր Գրացանկ

Գլխաւոր Մուտք

Եկեղեցին Հայկական…

Pashinyan et al. -vs- L’Église Arménienne

…

Ենթա-գրացանկ / Սփիւռք
Ենթա-գրացանկ / Հայկական Հարց
Ենթա-գրացանկ / Հըդահիւն
Ենթա-գրացանկ/ Շուշի…

Ընդհանուր Գրացանկ

Գլխաւոր Մուտք

Articles (FR)/ Index

Entrée Principale

Articles EN/Index

Main Entrance

Pashinyan et al. -vs- L’Église Arménienne

À l’intention particulière de certains «soixante-huitards» énervés de la communauté des Arméniens de France. [ Cet article est également publié dans la Tribune Opinions du site de Nouvelles d’Arménie Magazine/Armenews. ]

Les débordements anticléricaux, résolument soixante-huitards, que je lis dans une certaine Presse franco-arménienne, ont certes quelque chose d’agréablement nostalgique.

Je ne suis pas de la génération concerné. Mais la plupart des d’auteurs, des chanteurs et des acteurs Français qui ont marqué mon adolescence et le début de ma jeunesse, faisaient partie – ou se faisaient le proche écho – de la fameuse révolution bourgeoise en question.

Ô, cette mythique, que dis-je, cette mythologique «Mai 68»!

Avec ses barricades héroïque devant la Sorbonne, sa plage sous les pavés, l’interdiction d’interdire. Son «comment penser librement à l’ombre d’une chapelle?», son «même si Dieu existait il faudrait le supprimer» et autres «ni Dieu ni maître!» rageurs.

Des slogans à l’époque si vibrants, passionnés, mais aussi possiblement utiles à l’époque. Qui sont cependant devenus désuets, surannés, depuis belle lurette.

Certes, cela ne nous rajeunit pas, mais c’est comme ça…

* * *

Les arguments en cause, brandis dans ces «attaques» verbales enflammées contre l’Église Arménienne, visent à défendre les sidérantes élucubrations de l’Énergumène-en-chef qui, au nom de ce qui serait son «Arménie réelle», continue son programme de démolition systématique de tous les fondements de toute Arménie, dans un espace résiduel – voire, en sursis -, qui porte encore ce nom.

Cependant, les arguments anti-Église de certains Français d’origine arménienne sont, en l’occurrence, irrecevables. Hors de propos.

Étant donné que le soussigné ne met pas en doute la bonne foi des franco-arméniens concernés, la seule autre explication est que leurs diatribes procèdent d’un manque de connaissance suffisante du sujet.

Permettez-moi de tenter d’y remédier. Minimalement.

* * *

Contrairement à l’Église catholique, et aussi à nombre d’autres Églises, l’Église Arménienne originelle a, fondamentalement, une vocation nationale.

Une Mission nationale. Intiment liée, en parallèle, à sa Mission spirituelle.

Cette évidence pourrait être démontrée par une multitude de données factuelles, de réalités évidentes. Mais je vais en mentionner seulement quelques-unes.

Dans l’Empire Ottoman, l’Empire Russe et l’Empire Perse, pendant plusieurs siècles, en l’absence de tout État arménien, c’est l’Église qui en constituait l’équivalent. À plusieurs égards. À tous les niveaux possibles, pour ce qui était permis; et à un niveau clandestin, autant que faire se pouvait, dans d’autres domaines.

Durant la période soviétique, dans l’Arménie actuelle – ou ce qu’il en reste -, l’Église était le garant de l’identité nationale des Arméniens.

Cela a mené notamment à l’assassinat d’un Catholicos, par l’État soviétique arménien.

Il ne s’agit pas de la théorie de conspiration se rapportant à Karekine I, à laquelle je ne porte pas foi. (Si ça se trouve, ce serviteur authentique de l’Église Arménienne, initialement Catholicos des Arméniens de l’Arménie Occidentale, qui s’est «rapatrié» ensuite, pour devenir Catholicos d’Etchmiadzine – au pire moment possible pour faire cela -, est mort de chagrin.)

Le susdit assassinat a été celui de Khoren I (d’Etchmiadzine), physiquement éliminé sur ordre du Ministère de l’Intérieur de l’Arménie soviétique, en 1938. Dans le cadre d’un plan visant à anéantir l’Église Arménienne de ladite Arménie.

Car sous le régime stalinien, au-delà du volet spécial de la Grande Purge générale, spécifiquement consacré à la destruction des églises et à la monstrueuse persécution des membres du clergé dans l’URSS («plan quinquennal de l’athéisme»), dans le cas particulier de la RSS d’Arménie, l’Église était la seule institution qui insufflait encore la conscience d’une identité nationale à la population. Ses églises constituant ainsi le seul refuge possible d’une telle identité collective distincte.

Nos soixante-huitards de la Diaspora, avec leur Pashinyan chéri et sa bande d’hurluberlus, sont donc à présent en bonne compagnie, avec Staline, ses sbires bolchéviques, sa «Ligue des militants athées» de la RSS d’Arménie…

(Dans le sens contraire, également pour des raisons et motivations purement politico-idéologiques, sans aucun rapport avec la foi ou la religion, dans le contexte de la Guerre Froide entre les USA et l’URRS, en 1933, un prélat arménien auquel étaient attribuée des liens avec le “Commissariat du peuple aux Affaires Intérieures” (prédécesseur du KGB) a été assassiné, à New York. En pleine église. Pendant la période de Noël…)

* * *

Quant à l’autre branche de l’Église concernée, dirigée par le Catholicos de Cilicie en exil à Antélias, il s’agit d’une institution dont la vocation nationale est encore plus explicite, officielle, ouvertement et formellement déclarée.

Depuis 1863, elle opère en vertu d’un Code intitulé «Constitution Arménienne Nationale», ou «Réglementation de la Nation arménienne».

Ses instances régionales (prélatures) à travers le monde, en arménien, portent le nom officiel de «Centre de Direction Nationale», Ազգային Առաջնորդարան.

Son Catholicos est un dirigeant important et permanent de la défense et de la poursuite de la Cause Arménienne.

Évidemment sans aucun lien quelconque avec la moindre action, de 1975 à 1986, le Catholicossat de Cilicie a constitué la caution morale des combattants Arméniens, qui menaient des opérations armées contre les représentants officiels de l’État turc.

Les deux Catholicos successifs de la Maison de Cilicie, en fonction durant cette époque, ont implicitement accordé l’absolution à ces guerriers, à qui nous sommes redevables pour le fait que ni la Turquie ni le reste du monde n’ont réussi à enterrer le sujet du Génocide des Arméniens.

Dans les pays où cela était possible – dont le Canada -, les membres de clergé de l’Église Arménienne de sont chargés continuellement du soutien moral, spirituel et humanitaire de tous ces combattants qui sont restés dans les prisons, pendant de longes années. Jusqu’au bout, jusqu’à leur remise en liberté. Alors qu’un trop grand nombre d’Arméniens les avaient oubliés, ou ne voulait plus s’en rappeler…

* * *

Des nombreux membres du clergé arménien, servant la branche de notre Église située à Etchmiadzine, ont participé au mouvement – et aux combats – de libération de l’Artsakh.

Ils ont participé aussi à la dernière guerre de 2020, sur le champ de bataille. Une lourde croix sur la poitrine, le fusil à la main.

Lors de la guerre de libération de l’Artsakh, les Arméniens de la Diaspora traditionnelle – issue de l’Arménie Occidentale ou de la Cilicie, avant d’aller se battre – et pour beaucoup d’entre eux, sacrifier leur vie – dans les montagnes arméniennes, passaient d’abord par le Saint Siège du Catholicosat de Cilicie, ou par d’autres églises, pour y faire une prière, recevoir la bénédiction par un membre du clergé.

* * *

En tant qu’illustration suprême de la dimension nationale de l’Église Arménienne, dans ses deux volets fondamentaux, il suffira de terminer en invoquant ici le cas de Khrimian Hayrig.

Patriarche de Constantinople, il a dirigé la délégation arménienne au Congrès de Berlin, en 1878.

Prélat de Van, il a assumé une fonction fondamentale dans le Mouvement de Libération Nationale des Arménien. Non seulement au niveau politique mais aussi dans la lutte armée, combattante, de ce Mouvement qui a sauvé les Arméniens d’un anéantissement national autrement assuré.

Beaucoup de prêtres et de prélats participaient aux opérations de combat, durant cette époque. Les églises et les monastères servaient de lieu d’entreposage ou de transit des armes et des munitions, que les fédaïs transportaient de l’Arménie Russe vers l’Arménie Occidentale, en transitant parfois par l’Arménie Perse

(Au fait, c’est par ces moyens que les Arméniens, en l’absence de tout État, se procuraient des armes pour se battre contre des Empires. Alors que, ce qui serait un État arménien aujourd’hui, avec tous les moyens dont il dispose, et dans un monde où même des citoyens mercantiles du pays ennemi peuvent lui vendre volontiers des armes et des munitions, il n’est intéressé que par des embrassades perdues avec ceux qui ne désirent que son extermination. Ou encore, lorsqu’il est possible de produire soi-même un arsenal – comme le fait l’Ukraine, qui a instauré sont industrie militaire non pas avant, mais durant même sa guerre de résistance contre un ennemi monstrueux. Mais passons…)

Devenu ensuite Catholicos d’Etchmiadzine, durant la dernière phase de sa vie et jusqu’à son dernier souffle, le même Khrimian Hayrig fut l’incarnation ultime du patriotisme arménien, dans l’acception universelle et pan-arménienne de ce concept, issu du Mouvement de Libération Nationale susmentionné; dont l’une des aspirations était d’établir une identité nationale commune, unique et indissociable, pour tous les Arméniens du monde («1 Nation, 1 Patrie»).

Passant de l’Arménie Occidentale à l’Arménie russe, Khrimian Hayrig y a été élu à la fonction suprême de l’Église, ouvertement sur la base des intérêts nationaux des Arméniens. Qu’il a défendus, ardemment et activement, tout au long de sa mission ultime de «Patriarche Suprême et Catholicos de Tous les Arméniens».

* * *

Je vous fais grâce d’autres arguments implacables dans ce sujet, fondés sur des faits concrets (et non pas ces slogans éculés, ces clichés insipides que sont les arguments contraires d’usage que l’on nous sert, en l’espèce…), remontant jusqu’aux 5ième, 4ième et 3ième siècles.

Le supplice de Sourp-Krikor Loussavoritch et le martyre indicible des Quarante Vierges. Ayant permis de sauver les germes les plus anciens de la nation arménienne, autrement condamnée à un anéantissement total dans l’Empire Romain.

La résistance de Vartan Mamiguonian. Qui a perdu la guerre, certes, mais qui, au seuil d’une assimilation intégrale par les Perses, a certainement réussi à sauver et à préserver la Foi chrétienne spécifique des Arméniens, sans laquelle ceux-ci n’auraient jamais pu aspirer même à devenir un jour, moindrement même, une nation.

* * *

C’est ça, Messieurs-Dames, l’Église des Arméniens.

Une Église originelle, ancienne, distincte et spécifique. Investie d’une mission nationale fondamentale.

Alors, attaquez-la sur cette base, si cela vous chante. Puisque maintenant, tout est permis. Qu’il est interdit d’interdire!

Mais dans une discussion moindrement sensée, sérieuse, les arguments du genre «les prêtres doivent se mêler de leurs affaires», «l’Église ne doit pas se mêler de politique» n’ont pas de sens, en l’occurrence.

L’Église Arménienne à l’obligation de s’exprimer, elle doit savoir son mot à dire, lorsque la nation arménienne est gravement en péril.

Surtout dans la situation actuelle, en cours depuis déjà plusieurs années, où il s’est créé un vide abyssal dans le monde arménien, pour ce qui concerne une défense de notre identité nationale élémentaire. Une impuissance sidérante, une abdication pathétique, par toutes les autres composantes de la nation, à défendre celle-ci contre des assauts internes sans précédent, continuels, plus destructeurs que toute attaque par nos ennemis externes.

* * *

En tout état de cause, notre Église a toujours rempli un rôle politique fondamental.

Mais sur le plan essentiel, le conflit actuel entre Pashinyan et notre Église ne relève pas de la politique.

Il se rapporte, tout comme dans les années 1930, à notre Résistance Nationale, assumée par notre Église. Dernier rempart, au seuil du Précipice.

Il s’agit de la défense et de la préservation de l’identité nationale arménienne, sur le sol arménien… Contre des néo-bolchéviques écervelés qui ont réussi à s’emparer du pouvoir, et à l’encontre desquels il n’y a aucune mouvance politique – ni intellectuelle ! – suffisamment forte, courageuse, capable et organisée.

Ainsi, cette fois-ci, le combat n’est pas entre l’Église Arménienne d’un côté, et le Sultan, le Tsar et le Shah (les 3 en même temps), de l’autre.

Le conflit oppose à présent l’Institution nationale arménienne que constitue notre Église originelle, à un énergumène ignare, égocentrique, désaxé et mégalomane, qui est censé détenir entre ses mains le sort de l’Arménie et des Arméniens. Après avoir réglé celui de l’Artsakh…

Que Dieu nous sauve du diablotin.

Haytoug Chamlian

Montréal, 08 Juin 2025

Articles (FR) / Index

Entrée Principale

Հալէպի տատրակները

Հալէպ, 1975ի կողմերը:

Լիբանանի քաղաքացիական երկարատեւ պատերազմը նոր կը սկսէր: Եւ այդ պատճառով, մեր ընտանիքն ալ արդէն դարձած էր՝ թափառական հայերու մասնիկ մը:

Վիճակ մը, որ անկէ ետք տեւեց դեռ տասնըհինգ տարիներ, մինչեւ որ կարողացանք բնականոն երկրի մը մէջ հաստատուիլ:

Սակայն ոչինչ կրնար Պապաս տկարացնել: Երբեք, որեւէ կացութեան մէջ:

Որքան որ դժուար դառնային կեանքի պայմանները, ինք այդքան աւելի ուժեղ կը դառնար: Կարծես թէ կը խանդավառուէր դժուարութիւններէն, որեւէ տեսակի մարտահրաւէրներէ: Եւ զանոնք միշտ կը յաղթահարէր:

Ուրեմն, մինչ մեր երկրին, համայնքին եւ ընտանիքին ճակատագիրը ենթարկուած էր ծանրագոյն ու ծայրագոյն, խորապէս մտահոգիչ հարցականներու, Հայրս իր երկու թազիները առաւ – յանձինս ինծի եւ եղբօրս Վաչէին -, եւ եալլա, գացինք Հալէպ, Սուրիա:

Ուր կատարեալ հանգիստ, ապահովութիւն եւ խաղաղութիւն էր, էն վախտ, եւ անկէ ետք դեռ երկա՜ր տարիներ:

* * *

Եւ գացինք՝ որսորդութեան:

Տեղացի շէպէպը – այլազան տարիքներու -, ամէն բան կազմակերպած էին:

Անապատին մէջ տատրակները ջարդելու եղանակն էր:

«Տատրակ»… Որքան տարօրինակ արարած մըն է…

Վայրի աղաւնի!

Աղաւնի է, բայց… վայրի՛:

Այս թռչունը եթէ չյարգես, ո՞րմէկ անասունը պիտի յարգես…

Բայց մենք, այդ օրը, կ’երթայինք՝ տատրակներուն մամիկը թաղելու:

Ամենայն յարգանքով:

* * *

Ուրեմն, մի քանի օթօներով, որսորդական զէնքերուն փողերը պատուհաններէն դուրս ցցած, մտանք Հալէպի մօտակայ անապատային տարածքը:

Յատկապէս կը յիշեմ երկու անձեր:

Մէկը, Սրբազան Հայր մըն էր: Երիտասարդ: Սեւ մօրուքով:

Հալէպի այս հոգեւորական գործիչը մնացած է մտքիս մէջ, քանի որ միակ անգամն է, որ կղերական մը տեսած եմ… ճինզ տաբատ հագուած: Այդ ալ, Առաջնորդ Սրբազան մը:

Սկիզբը երբ որ, Հալէպէն, օթօ ելանք, իր կղերականի տարազը հագուած էր:

Անապատ որ հասանք, եւ օթօներէն դուրս ելանք, ան պարզապէս իր եկեղեցականի հագուստը հանեց – գլուխին վերէն -, եւ մէջտեղ ելաւ որ արդէն տակը, կապոյտ ճինզ հագուած է: Եւ եօթանասունական թուականներու մետաքսանման, բառացիօրէն փայլուն շապիկ մը: Լա՜յն օձիքներով:

Ի դէպ, սոսկալի որսորդ էր:

Այդ օրը գործ-բան թողած, մեզ որսորդութեան ուղեկցող եւ ընկերակցող միւս անձը, որ մնացած է յիշողութեանս մէջ, տպաւորիչ մարդ մըն էր:

Յստակօրէն մեծահարուստ անձ մըն էր: Սակայն անկեղծօրէն համեստ, ազնիւ, մաքուր մարդ մըն էր:

Եւ յատկապէս յարգալից էր՝ հօրս նկատմամբ, որ շա՜տ հեռու էր նիւթապէս հարուստ մարդ ըլլալէ:

Երանի թէ բոլոր մեծահարուստները այդ հալէպահայ մարդուն պէս ըլլային, ըլլան:

* * *

Անապատին մէջ, երբ որ դեռ առաւօտ էր, համախմբուած տատրակները կը ջարդուէին՝ գետնին վրայ:

Գետինը կ’ըլլային, բայց ոչ հեշտօրէն երեւելի, քանի որ վայրի աղաւնիներուն փետուրներուն գոյնը մօտ էր՝ Հալէպի մօտակայ անապատի աւազին ու քարերուն գորշ գոյնին: Բնական camouflage… Ինչպէս յաճախ, Բնութեան մէջ, ուր Աստուած գոնէ շանս մը կու տայ ուտելիքի շղթային ներքեւի արարածներուն՝ քիչ մը ապրելու, շատ արագօրէն զոհ չերթալու սոյն սննդային շարքին մէջ իրենցմէ վեր դասուած անասուններու ախորժակին:

Եթէ ճիշդ ատենին չտեսնէիր թէ ուր են, գետնին վրայ, այդ՝ բնականաբար թաքնուած թռչունները, անոնք շատ շուտ կը փախչէին, երբ որ մօտենայիր իրենց: Առաջ որ բաւարար մօտ ըլլաս, որպէսզի չիֆթէյի գնդիկները իրենց հասնին:

Ասոր համար ալ, մեր հետն էին նաեւ իսկական, թազի շուներ, որոնց ուղղակի գործն ու մասնագիտութիւնն էր, այդ պաշտօնը: Ոչ թէ իմ եւ եղբօրս պէս՝ տնային, պատահական, խաշիմ թազիներ…

Պապայիս ընկերակցող հալէպցի հայերուն այդ որսորդական շուները, ճիշդ բաւարար հեռաւորութեամբ, իրենց տէրերուն լուր կու տային թէ ուր են՝ գետինը գտնուող տատրակներու երամները: Առաջ որ անոնք, աւազի ամպ մը իրենց հետ բարձրացնելով, իրենց թեւերուն ուժգին թափ-թափ-թափ-թափի կենսատենչ աղմուկով, կարենան թռչիլ ու փախչիլ, հեռանալ, զէնքերուն տարողութենէն դուրս:

Ուրեմն, շնորհիւ այդ վարպետ շուներուն, յատուկ զգուշութեամբ – եւ արդէն զէնքերը պատրաստ – կը մօտենային որսորդները իրենց թիրախներուն:

Եւ այդպէսով, տատրակները ուշ կ’անդրադառնային վտանգին, երբ որ արդէն զէնքերու հասողութեան մէջն էին:

Մէկ մասը, կրակոցներուն տակ, թռչելու առիթը իսկ չէին ունենար, կը մնային գետնին վրայ, շնչազուրկ:

Մի քանի հատն ալ իրենց աղաւնիի վերջին շունչը կու տային՝ դէպի երկինք իրենց սլացքին ընթացքին: Երբ որ հազիւ գետնէն թռչելու սկսած՝ կը հասնէին զիրենք բզկտող, օդին մէջ – բառացիօրէն – փետտող -, գնդիկները:

Արիւնլուայ փետուրներով կը լեցուէր վայրը, գետինը եւ օդին մէջ ծփացող:

Կրակուած փամփուշտները նորերով փոխարինելու գործողութեան մի քանի երկվայրկեաններուն շնորհիւ, լայնատարած երամին մէկ մասն ալ կը յաջողէր բաւարար հեռանալ, փախչիլ: Ողջ մնալ, գոնէ այդ անգամ:

Ճակատագիր…

Շրջանի անապատի ժողովուրդներու իմաստուն խօսքով՝ մաքթո՛ւպ:

Նոյն տեղը, քով-քովի հաւաքուած աղաւնիներուն մէջ, ոմանք պիտի կարենան ատենին թռչիլ ու վերապրիլ, մինչ միւսները պիտի զգետնուին, յօշոտուած:

Սակայն մահուան մէջ ալ, դասակարգներ կան…

Արդարեւ, որեւէ թռիչք չառած, գետնին վրայ արդէն սպաննուած տատրակներուն վախճանը նուազ պատուաւոր էր, քան թէ անոնցը, որոնք գոնէ քիչ մը կը թռչէին, կը բարձրանային դէպի վեր, եւ յետո՛յ կ’իյնային…

* * *

Բուն ջարդը սակայն՝ «մապիթ»ի [գիշերային օթեւան] պահն էր:

Երբ որ արեւը կը սկսի մարը մտնել, վերջնական մութին նախորդող մօտ մէկ ժամուան մէջ, թռչունները կը քնանան: Պէտք է որ քնանան, անկարող են արթուն մնալու:

Անապատի տատրակները, ինքնապահպանման բնազդով, չեն ուզէր գետինը քնանալ: Ուր թէկուզ գիշերը մարդկային որսորդ չի մնար, սակայն մէջտեղ կ’ելլեն այլ գիշատիչ արարածներ:

* * *

Տուեալ անապատին մէջ, թռչուններուն համար, ոչ միայն գետինը պահուըտելու տեղ չկար, սակայն շատ հազուադէպ, սակաւաթիւ ու փոքր էին այն վայրերը, ուր անոնք կրնային համեմատաբար բարձր դիրքի մը վրայ քնանալ, անասնային որսորդներէն պաշտպանուելու համար:

Գիշերային այդ ապաստարանները, անապատի մօտ բնակող մարդոց ջրային սարքաւորումներուն որպէս արդիւնք՝ մի քանի կարճ ծառերէ կազմուած փոքրիկ պուրակներ էին: Որոնց վերեւի ճիւղերուն վրայ տատրակները կրնային քնանալ, համեմատաբար նուազ խոցելի դառնալով ի դէմ՝ գիշերուան մէջ թափառող իրենց ճանկերն ու ակռաները սրած, գիշերային անօթի անասուններուն:

Իրենց այդ՝ դեռ ոչ ամբողջովին մութ քնանալու ժամը երբ որ մօտենայ, անապատին բոլոր տատրակները, այդ ծառերուն վրայ կ’ուզեն թառիլ, որպէսզի այդտեղ անցընեն գիշերը:

Մինչ որսորդները, այդտեղ դիրք բռնած, զիրենք կը սպասեն: Նոյն ծառերուն տակը… Հազիւ պահուըտած…

Արդարեւ, որքան որ մօտենայ մայրամուտի վերջին պահերը, սաստկացող թմրութեան, անդիմադրելի քնէութեան պատճառով, այդքան աւելի կը շատնայ, կը հոծանայ, ծառերուն վրայ իջնող, քարերու պէս ինկող, տեղացող, տատրակներուն քանակը:

Այնքան քուն կ’ունենան այլեւս, որ, օդին մէջ քունի չանցնելու համար, այլեւս նկատի չեն առնէր ծառերուն տակէն թնդացող պայթումները, դէպի իրենց արձակուող բոցերը, կապառի անողոք գնդիկները:

Եւ կը սկսի ջարդը:

Այդ պահուն, առանց նշան առնելու, առանց իսկ դէպի վեր նայելու, աչքերդ գո՛ց իսկ, եթէ կրակես օդին մէջ, մի քանի տատրակներ վար կը թափթփին, իրենց վերջին ու վերջնական քունին յանձնուած:

Մաքթուպ…

* * *

Որսորդութիւնը վերջացաւ:

«Et le combat cessa faute de combattants»! (P. Corneille, Le Cid).

Անկարելի էր որ այն կենդանի տեղատարափին բոլոր տատրակները ոչնչացնէինք: Լրջօրէն՝ բաւարար փամփուշտ չկար:

Նաեւ, այլեւս շատ մութ էր, անապատային խիտ գիշեր – թէկուզ աշխարհի մէջ երկնակամարի ամենագեղեցիկ աստղերու անհուն տանիքով ծածկուած – :

Հաւաքեցինք անշունչ թռչունները, որչափ որ կարողացանք այդ հոծ մութին մէջ, ձեռքի լոյսերով:

Զանոնք լեցուցինք օթօներուն սնտուկը… պակաժնիքը… այնքան շատ էին, որ սնտուկին ղափախը չէր փակուէր, պէտք է որ աւելի սեղմէինք թռչուններու դիակներուն խիտ զանգուածը: Երբ որ վերջապէս գոցեցինք, սնտուկին ծայրերէն, կողմերէն՝ տատրակի փետուրներ, կոտրուած թեւեր, դուրս մնացին…

Սրբազան Հայրը դարձեալ հագուեցաւ իր սքեմը, խոշոր խաչը կախեց կուրծքին վրայ:

Ո՞վ գիտէ արդեօք, իր զուտ կղերական պարտականութիւններուն կողքին, ազգային ուրիշ ի՜նչ բաներով զբաղուած էր հաւանաբար այդ մարդը, Սփիւռքի ազգայնական Հայութեան համար այդ արտասովոր, իւրայատուկ, բացառիկ ժամանակներուն…

* * *

Վերադարձանք Հալէպ:

Այդ օրերուն, հայերուն համար, իրօք աննման տեղ մըն էր այդ քաղաքը: Նախնական, հարազատ եւ աւանդական Սփիւռքի զօրեղ մասնիկ մը:

Վերոյիշեալ հարուստ եւ մաքուր մարդը, մեզ ու բոլորին հրաւիրեց իր տունը, ընթրիքի:

Պապաս քաղաքավար կերպով պիտի մերժէր, քանի որ արդէն ուշ էր: Բայց մարդը շատ խնդրեց, ըսաւ որ արդէն ամէն ինչ պատրաստ է, սեղանը դրուած է

Առաւօտեան, մեկնելէն առաջ (այն երանելի ժամանակներուն, հեռախօսային շարժուն գործիքներ գոյութիւն չունէին…), իսկ սկզբանէ, տիկնոջ հետ դասաւորած էր որ գիշերը այդպէս, իրենց տունը հաւաքուինք:

Յարկաբաժին մըն էր, սակայն շէնքին ամենավերի յարկը: Լման յարկը… Մեծ, լայն, բացօթեայ թերասով, ծայրերը՝ փոքր թուփեր, հոյակապ ծաղիկներ:

Հայկական հարազատ բարքերը լաւ գիտցող, հալէպահայերու յատուկ ճաշասեղաններէն մէկուն շուրջ նստանք: Վայելեցինք:

Դեռ պատանի իսկ չէի: Պապայիս կողքին նստած, Հալէպի երկնքին տակ, երկնքի աստղերը եւ շրջակայ թաղերուն լոյսերը կը դիտէի: Առանց գիտնալու որ մէյ մըն ալ այդպիսի պահեր չեմ ապրիր երբեք, մեծամասնութեամբ՝ լաւ ու ազնիւ, առաքինի հայերով լեցուած այդ երկրին մէջ: Որ այժմ արդէն, ոչ եւս է:

Օդին մէջ ծփացող օղիին բուրմունքը գլուխս դարձուց:

Պապայիս թեւը գրկեցի, եւ աչքերս փակ, դէմքս հանգչեցուցի իր պինդ բազուկին վրայ: Առանց նայելու, քովընտի, մազերս խառնակեց ձեռքովը, շարունակելով իր եռանդուն խօսակցութիւնը սեղանակիցներուն հետ:

Քնացայ:

Սպառած, գինովցած, ապահով ու երջանիկ:

* * *

Այդ Հալէպն ալ, այդ Սուրիան ալ, մնացին միայն՝ յուշերու մէջ:

Այն – հետզհետէ աւելի սակաւաթիւ – անձերուն յուշերուն մէջ, որոնք տակաւին չեն… ինկած:

Անապատին մէջ, մայրամուտի մապիթի վերջին պահերուն՝ այլեւս միայն ապահով տեղ մը գտնել, հանգչիլ, քնանալ ուզող, անապատի աղաւնիներուն պէս:

Մ. Հայդուկ Շամլեան

31 Մայիս 2025