Պաթալ մէ պի մութ

Այն ֆիլմերուն մէջ ուր զէնքեր կան (պատերազմական, ոստիկանական ու նաեւ որեւէ տեսակի ֆիլմ, ուր զէնքերով բաներ տեղի կ’ունենան), դասական դրուագ մը կը տեսնենք, որ հետեւեալն է՝ զինուած մարդիկ, պահուըտելով, կը մօտենան տեղ մը ուր զինեալ պահակներ կան. եւ առաջին հերթին, մէկ առ մէկ եւ արագօրէն՝ կը մաքրագործեն զանոնք. որպէսզի անկէ ետք սկսի բուն յարձակումը, հէլլէ պէլլէշ ըլ ֆըլըմ ըլլայ:

Երբ որ շատ տեսնես այդպիսի ֆիլմեր, այլեւս այդ մասը լման անկարեւոր կը դառնայ. աչքի ծայրով, որոշ ձանձրոյթով մը կը հետեւիս անոր, սպասելով յաջորդող, հետաքրքրական մասը:

Այդ ջարդուող պահակներուն դերը ստանձնող, անցողակի դերասանները՝ անծանօթ անուններ կ’ըլլան, երբեմն պարզապէս ֆիկիւրաններ, որոնց միմիակ կապը ֆիլմին հետ՝ գլուխէն կապար մը ստանալ եւ գետին իյնալն է: Ընդհանրապէս, մութին մէջ: Այսինքն, անոնց դէմքերը իսկ չեն երեւնար: Կամ ալ, հազիւ… գիշերային յարձակողներուն յատուկ դիտակներու գոց կանաչ լոյսին մէջ…

* * *

1980-82, Արեւմտեան Պէյրութ:

Քաղաքացիական պատերազմը քաղաքը բաժնած էր երկու հիմնական մասերու, կրօնքի հիման վրայ: Արեւմտեան Պէյրութ՝ մահմետականները, «միւս կողմը»՝ քրիստոնէաները:

«Միւս կողմը» կ’ըսեմ, քանի որ ես Արեւմտեան Պէյրութի զաւակ եմ: Ու այդպէս ալ մնացի, քանի որ վերոյիշեալ տարիներէն ի վեր, ցարդ, մէյ մըն ալ ետ չեմ գտնուած Լիբանան:

Իսկ քաղաքին այն կրօնական բաժանումին մէջ, միակ բացառութիւնը՝ հայերն էին: Որոնցմէ թէկուզ մեծամասնութիւնը կը բնակէր կամ փոխադրուած էր՝ միւս կողմը, սակայն փոքր թիւով ընտանիքներ մնացած էին Արեւմտեան Պէյրութ: Հիմնականօրէն՝ Զոգագ-Էլ-Պլաթի շրջանը. ուր կը գտնուէին հայոց համայնքի, այդ տարածաշրջանի, բոլոր ենթակառոյցները:

Ուրեմն այդ թուականներուն, տակաւին հազիւ պատանի տարիքիս, սկսայ «պահակութիւն ընել»:

* * *

Կացութիւնը հետեւեալն էր:

Արեւմտեան Պէյրութի տուեալ թաղամասերուն մէջ, ՀՅԴաշնակցութիւնը պատասխանատու էր հիմնականօրէն չորս ազգային կալուածներու՝ Ժողովրդային Տունը (դաշնակցական ակումբը), Սուրբ-Նշան եկեղեցին եւ անոր կից Առաջնորդարանի շէնքը, ՀՄԸՄի ակումբը, Ճեմարանը:

Պէտք է որ այս կալուածները պաշտպանուէին: Ինչպէս նաեւ, այդ թաղերուն մէջ մնացած հայերը:

Այդ նպատակով, Կուսակցութիւնը զինեալ փաղանգներ կազմած էր:

Հիմա, իրականութեան մէջ, այդ մարտական դաշնակցականներէն շատերը, հաւանաբար… ուրիշ գործեր ալ կ’ընէին:

Բայց ատիկա, ես չեմ գիտեր:

Այդ օրերուն, ես դեռ տասնըութը տարեկան իսկ չէի եղած:

Ինծի յանձնուած միակ «զինեալ» գործը որ կատարած եմ,՝ վերոնշեալ ազգային կալուածներուն մէջ, պահակ ըլլալն էր: Գիշերները: Երբեմն ակումբը, մի քանի անգամ Առաջնորդարանը, եւ շատ աւելի յաճախ՝ Ճեմարան:

Գիշերային պահակութեան երեք շիֆթեր կային՝ երեկոյան ութէն մինչեւ կէս գիշեր, կէս գիշերէն առաւօտեան ժամը չորս, չորսէն՝ ութը:

Երբ որ ժամերու այդ երկրորդ շերտը կը վիճակուէր քեզի, այդ գիշերը կը լուսցնէիր:

Մինչեւ կէս գիշեր, ամէն պարագայի, ո՞վ կը քնանար, այդտեղ: Իսկ մինչեւ ժամը չորս արթուն մնալէդ ետք, ալ ինչպէ՞ս քնանաս:

Նամանաւանդ որ, երբ որ Ճեմարանի ներքեւի, հսկայ կաղնիներուն տակը, սահուն ու գորշ տախտակէ, քիչ մը թոյլցած նստարաններուն վրայ ոտքերովդ օրօրուելով, արեւածագի առաջին շողերը կը դիմաւորես, մօտակայ փուռը, Միջերկրականի առաւօտներու ջինջ ու կափփս-կապոյտ երկնքին մէջ, կը սկսի նաեւ սփռել իր դիւթական բուրմունքները…

Ի՞նչ ընես… Գետինը դրուած, առանց սաւանի, գոյնը դեղնած (հետզհետէ սրճագոյնի մօտեցող), քրտինքի այլազան երանգներ հոտող, կարծր (կամ ալ, շատ կակուղ) տէօշշէկին վրա՞յ երթաս նետուիս:

Աւելի լաւ չէ՞ երթաս մի քանի հատ փաթթուած մէնէյիշ եւ պանիրովհաց բերես… տաք-տաք… պանիրին հոսող իւղը երբեմն ձեռքդ այրելով (մինչեւ որ զայն, կողմնակի շարժումով, լզես)… եւ քեզի յաջորդած, իր դեռ կիսաբաց աչքերը շփող պահակին հետ նստիս, միասին ուտէք ու վայելէք առաւօտը: Այդ կաղնիներուն մօտն էր նաեւ գիշերօթիկի խոշոր խոհանոցը, ուր թէյի եւ սուրճի (իսկական, ֆինճանով սուրճի, մարդավարի ահ’ուէյի) պակասը չկար:

* * *

Այդ գիշերօթիկը իջեվանած էին պարսկահայ տղաք:

Եկած էին որպէս Համազգայինի Հայագիտական Հիմնարկի ուսանողներ: Բայց անոնցմէ ալ ոմանք, կարծես նաեւ ուրիշ գործեր ալ ունէին: Եւ խօսքը, «Ազդակ»ի տապարանը աշխատելու մասին չէ…

Բայց այդ ալ, ինծի չի խառնուիր…

Տեղւոյն բնիկ հայերէն աւելի, այդ թուականներուն, այդ տղաքն է որ կը կազմէին սոյն թաղամասերուն դաշնակցական փաղանգը:

Նաեւ այս ամիսներուն, երբ Իզրայէլը ներխուժեց մեր թաղերը, պարսկահայերով հանդերձ, բաւարար տղաք չէին մնացած՝ «քաղաքը»: (Շատերը գացած էին, եւ խաղաղ, հաճելի եւ լուսաւոր Ճիւնիի սրճարաններէնը կը վայելէին…) : Ուրեմն, Պուրճ-Համուտէն մի քանի հոգի եկան:

Քալելով եկան:

* * *

Անոնցմէ մէկը մեր քովը հասաւ բաւական կեղտոտ վիճակի մէջ: Ոչ միայն հագուստները, այլ նաեւ ձեռքերը, մինչեւ իսկ ոտքերը, սեփ-սեւ էին: Հասնելուն պէս, անմիջապէս մտաւ դպրոցական մեծ պէտքարան մը, եւ ձեռք լուալու ծորակի մը տակ սկսաւ, օճառով, լաւ մը լուացիլ: Ոտքերն ալ հոն բարձրացուց, մաքրելու համար:

Բացատրեց որ այդ վիճակին մէջ է, քանի որ աշխատանքի վրայ էր, երբ հրահանգ ստացաւ՝ որ մեր քովը գայ: Ուրեմն ամէն բան թողեց, եւ անմիջապէս եկաւ, չուզեց ժամանակ կորսնցնել տուն երթալ լուացուելով, հագուստները փոխելով: Քանի որ իրեն չէր ըսուած թէ ճիշդ ինչու համար զինք կ’ուղարկեն մեր թաղերը, ուզեց ամենարագ կերպով հասնիլ: Իսկ քալելով եկած էր, քանի որ օթոյով աւելի դժուար – եւ անստոյգ – էր մէկ կողմէն միւսը կարենալ անցնիլը, այլազան հէճըզներու պատճառով:

Այդ երեկոյ, հաւանաբար այդ տղան ընթրիքի պիտի սպասէր նաեւ իր ընտանիքը, առանց գիտնալու որ ուրիշ տեղ է: Եւ վերջապէս հասկնալով որ տուն պիտի չգայ, հաւանաբար ոեւէ մէկուն չհարցնէին իսկ, թէ՝ ո՞ւր է ան:

* * *

Նոյն տղան, օր մը, ինծի եւ այլ ընկերոջ մը «մատնեց» մեր խմբապետին – ողորմած պարսկահայ Վահիկը, Ալլա յըրհհամու – :

Մեր յանցա՞նքը՝ Ճեմարանի դիմացի, Համազգայինի շէնքին ետեւը գացած էինք, պիրայի – անշուշտ դատարկ – շիշեր շարած, եւ քիչ մը նշանառութիւն ըրած:

Արդարեւ, խստիւ արգիլուած էր, առանց հրամանի – կամ կենսական պատճառի – ՝ կրակելը:

Երկինքէն տեւաբար կրակ եւ մետաղ կը թափուէր, բառացիօրէն անդադար, մեր շուրջը ամէն կողմ՝ պայթումներ եւ կրակոցներ էին: Բայց մենք, իրաւունք չունէինք, օդին մէջ կամ շիշի մը վրայ, փամփուշտ մը իսկ արձակելու: Թէ ոչ, կը պատժուէինք:

Նոյնիսկ մտերիմ ընկերոջ մը նահատակութեան պարագային, եթէ մէկը ուզէր՝ օդին մէջ – մեռնողին տարիքին համապատասխան թիւով – փամփուշտներ կրակել, պէտք է որ նախ հրաման առնէր:

Ի դէպ, նաեւ, մեր զէնքերը պէտք չէ որ երեւնային: Ատրճանակն ալ շապիկին դուրսէն կրելը, արգիլուած էր: Ատոր համար ալ՝ զափարթա կ’ուտէիր:

Որեւէ փողոցի որեւէ մէկ տեղ, թեւին ծայրը՝ RPG մը կամ ուսին վրայ տուշքա մը շալկած շէպէպներ կ’անցնէին: Բայց դուն, ատրճանակդ դուրսէն չէիր կրնար կրել:

Իշտէ… Դաշնակցութիւն…

Պէտք չէ որ, բնաւ, ցուցադրես: Այլ միայն՝ գործածես: Երբ որ պէտք է: Երբ որ հրամանը ստանաս:

Պարսկահայ տղոցմէ մէկը, որպէս Հայագիտականի – կարծեմ նաեւ AUBի – ուսանող, ձեռքը միշտ գիրք մը եւ մեծ, գոց դեղին, կէս ծալլուած պահարան մը ունէր, իբրեւ թէ մէջը՝ դասընթացքի թուղթերը… Հոն կը դնէր իր տապանճան: Հրաչը, ականջը խօսի: Շատ մօտիկ էինք:

Բայց վերադառնանք՝ շիշերու վրայ (անձնական, պապայիս Astra-ովը) կրակելու անկարգապահութեանս համար, Վահիկին լուր տուող այդ տղուն:

Ուալլա, անոր հետը, ջուրս երբէք չքալեց:

Ես իր դէմը բան չունէի, ընդհակառակը, կը փորձէի հետը ընկերանալ, բայց ինքը զիս հեչ չէր սիրեր: Պէտք է ըսել որ ամէնուն հետ ընդհանրապէս թերս էր, բայց յատկապէս ինծմէ, քիչ մը աւելի կը ջղայնանար:

Մինչեւ իսկ անգամ մը, նայէ ինչ եղաւ:

Ուրեմն, գիշերօթիկի շէնքին խոհանոցին մէջ, իրիկուն մը, ելլեմ բոլորին համար փասթա մը պատրաստեմ, ըսի:

Ջուրը դրի կրակին վրայ, բարի-բարի կ’աշխատիմ կոր… Բայց, խալթ կերայ՝ ըսփակեթթիները երկուքի կիսեցի, եռացող ջուրին մէջ դնելէս առաջ: Ի՛նչ ընեմ… Մամաս անանկ կ’ընէր…

Եալլա՜… Մարդը, ասիկա որ տեսաւ, ուղղակի քրիզի մէջ մտաւ:

Պէտք է որ ըսփակեթթիները լման եթէի, եղեր: Աւելի համով կ’ըլլան այդպէս: Կամ, այդպէ՛ս է աւանդութիւնը: Ես ինչպէս համարձակած են սփակեթթին այդպէս կիսել, կոտրե՛լ… անարգե՛լ… ի՞նչ իրաւունքո՛վ, հը՞… հը ?!!

Քիչ մնաց, պիտի զարնէր ինծի – ձեռքովը -, այդ աններելի սխալիս համար:

Կարծեմ նոյնիսկ մերժեց ուտել պատրաստածս:

Կամ ալ, լաւ, չչափազանցենք: Անխելք չէր: Կերաւ:

Բայց ամէն մէկ պատառը առնելու ատեն, խոժոռ դէմքով գլուխը կը շարժէր… ծուռ-ծուռ, ինծի կը նայէր…

Ինչ որ է…

Այդ տղան, հետագային մաս կազմեց «Լիզպոնի Հինգ »ին:

* * *

Ազգային կալուածները նշեցի, բայց պէտք է որ պաշտպանէինք նաեւ այդ թաղերէն մեկնած հայերուն բնակարանները: Որպէսզի օտար փախստականները զանոնք չգրաւեն:

Ուրեմն պարբերաբար, այդպէս յարկաբաժին մը կը մտնէինք (յիշածովս, անջատ տուն չկար, չէր մնացած այդ թաղերուն մէջ), պատշգամին վրայ կը նստէինք, ոտքերնիս երկարած՝ ռէյլինկին վրայ: Որպէսզի այդտեղ մարդ երեւնայ, տունը լքուած չհամարուի, օտար մարդ չմօտենայ:

Այդ պահերուն, մեր ազգային-ազգայնական խիստ ճակատագրական զրոյցներէն զատ, միակ այլ, էական բանը որ կար ընելիք՝ պիրա խմելն էր:

Ոչ, չափը չէինք անցներ: Իրապէս: Բայց կը խմէինք: Միայն, պիրա: Որ արդէն, միջերկրականական երկրի ամառուայ եղանակին (Ցահալը այդ ժամանակ է որ մտաւ Լիբանան), դեռ ձեռքիդ քանէթը լման չպարպուած, խմած պիրադ արդէն քրտինքիդ հետ լման դուրս հոսած կ’ըլլայ օրկանիզմէդ:

Խնդիրը սակայն, այստեղ, պաղ պիրա ունենալն էր:

Արդարեւ, այդ օրերուն, ելեկտրականութիւն շատ քիչ կար: Մի քանի ժամ կու տային, յետոյ չկար:

Լուծումը գտանք:

Այն ժամերուն որ քահրապա կար, մեր պահակութեան վստահուած այդ բնակարաններուն սառնարաններուն մէջ, վերը, սառին բաժինը, լէկէնով ջուր կը դնէինք (այդ ալ, ջուրն ալ միշտ չկար. բայց երբ որ կար, կ’ապահովէինք, լոգարաններուն մէջ) : Ամանը սակայն լման չէինք լեցներ:

Մինչեւ որ ելեկտրականութիւնը նորէն կտրեն, այդ ջուրը կը դառնար կէս-տաշտ սառոյց: Անոր մէջ կը դնէինք գարեջուրի քանէթները կամ շիշերը (քանէթլը աւելի արագ կը պաղէր), եւ մինչեւ որ սառոյցը հալի, հանգստօրէն, մեր պաղ պիրաները կը ճմպէինք: Պատշգամին վրայ նստած, ոտքերնիս բարձրը տեաւորած: Հայոց բոլոր խնդիրները – արմատական կերպով – լուծելով, մեր անվերջանալի խօսակցութիւններուն մէջ:

Այդ օրերուն, այդ շրջանակներուն մէջ, ամէնքս լրիւ համաձայն, համախոհ եւ համակարծիք էինք իրարու հետ… Ուզածիդ չափ կրնայիր միասնաբար խմել, առանց անհաճոյ վիճաբանութեան… առանց կռուելու…

Պատրաստ էինք իրարու համար՝ մեռնելու: Պատրաստ էինք իրարու հետ մեռնելու:

Սակայն մինչ այդ, իրարու հետ կը վայելէինք մեր պաղ պիրաները եւ սիրալիր խօսակցութիւնները, պատշգամի մը վրայ բազմած, անհոգ եւ անխռով:

Իսկ պահը աւելի հաճելի, հանգստաւէտ դարձնելու համար, որպէս երաժշտութիւն, պաթարիայով, «թրանզիսթօր», փոքրիկ ձայնասփիւռներու շնորհիւ, որոնց հոգը չէր ուրեմն ելեկտրականութիւնը, աղուոր բաներ մտիկ կ’ընէինք:

Ռատիօ Մոնթէ-Քարլօ…

* * *

Իրենց հայ բնակիչներէն դատարկուած այդ տուները նաեւ կը գործածէինք պահակութեան համար: Մարտավարական դիրքեր էին մանաւանդ, վերէն՝ փողոցին վրայ նայող, բարձր յարկաբաժինները:

Մէկ հատ մը ատանկ կար, Ճեմարարի վարի մեծ դարպասին առջեւի փողոցին միւս կողմը, քիչ մը դէպի աջ, դէպի մզկիթը (եւ սափրիչս… հա, հա… այն ատեն, սափրիչի պէտք ունէի… հեյկիտի մազեր…) :

Պըճըլիկ, քարէ պալքոնիկ մը ունէր այդ տունը, խոհանոցին ուղղակի կից, անկէ բաժնուած՝ մէկ կողմը սահուն/միւսը խորտուբորտ, հաստ փլասթիքէ, գունագեղ վարագոյրով մը:

Զէնքը կը մնար մէժլէյին տակը, ջուրի խողովակին եւ կազի կարճուկ պոնպոնին մէջտեղը, պահակը կը նստէր դուրսը, հազիւ աթոռակի մը չափ տեղ ունեցող պատշգամին վրայ:

Շատ դժուար էր այդտեղ չքնանալը… Քանի որ շարժիլ չկար, երկու քայլ առնել իսկ չես կրնար, միայն պիտի նստիս, ամայի փողոցը դիտես… Կէս գիշերէն մինչեւ ժամը չորս: Պայթումները անգամ կը սկսէին այլեւս օրօրոցայինի պէս հնչել: Մանաւանդ երբ որ նոյնանման եւ կանոնաւոր կը դառնային:

Հիմա, յիշեմ նէ, արդէն քունս կու գայ կոր:

* * *

Բայց, Ճեմարանի գիշերօթիկը եւ խոհանոցը որ ըսի, միտքս դէպք մըն ալ եկաւ…

Այդ օրերուն, այդ շէնքին մէջ կը մնար լուսահոգի Օրիորդ Մանուշակը (եասսու Վահիկ… Վերը, Յաւերժական Լոյսերուն մէջ, միացաք իրարու, վստահ եմ…) :

Այդ բացառիկ ուսուցչուհին, այդ կացութեան մէջ, այդտեղ ռատիօժամի վերաբերեալ ձայնագրումներ կ’ընէր: Բարձրորակ երաժշտութեան քասէթներ ալ կը պատրաստէր, անոնց համար որոնք ուզէին:

Ու այդպէս, պահակութեան ուշ ժամերուն, գիշերային պայթումներու եւ կրակոցներու անդադար որոտումին մէջ, մտիկ կ’ընէինք նաեւ շէնքին վերեւի հարկերէն հնչող, դասական երաժշտութիւններ… Սպենդիարյան, Մսպենդիարյան… Գերիրական  մթնոլորտ էր:

Բայց կեցիր, այս ամէնը չէր, պատմելիք միջադէպս:

Ուրեմն, ահա:

 * * *

Օրիորդ Մանուշակը նաեւ, յաճախ, մեզի համար ճաշ կը պատրաստէր:

Օր մըն ալ այդպէս, սովորական սովահար վիճակով, մի քանի հոգիով հաւաքուեցանք խոշոր խոհանոցին մէջ, եւ Օրիորդ Մանուշակը յայտնեց որ շատ համով բան մը պատրաստած է: Վերի յարկը պահած է: Մէկը պէտք է որ ելլէ, կաթսան բերէ,  որ ուտենք:

Խաչիկը, իր բնորոշ ճէնթըլմէնութեամբ, կամաւոր եղաւ: Եւ աստիճաններէն վեր ելաւ, որպէսզի ճաշը բերէ:

Ետ իջած ատենը – այդ պահուն լոյս չկար –  տղան սխալ քայլ մը առաւ կամ սահեցաւ, եւ՝ եալլա՜, վերջին լման շարք մը աստիճանները, փա՜թ-քի՜ւթ, վերէն վար, գլորուեցաւ: Կողմնակի թոմպալախներով:

Բոլո՛րս մէկ, իրարու անցած, շատ մտահոգ դէմքերով, մէ՛կ անձի պէս ոտքի ցատկեցին, եւ անմիջապէս վազեցինք դէպի իրեն. որ վերջին աստիճանին ծայրը, գետինը պառկած էր, անշարժ:

Բայց… մեր միմիակ մտահոգութիւնը… ուտելիքի կաթսան էր: Ամման, պես ատիկա թափուած չըլլա՛ր:

Ուրեմն Խաչիկը մոռցած, զինք լման անտեսելով, առանց իրեն խօսք մը իսկ ըսելու, զգուշութեա՜մբ՝ գիրկէն առինք թենճիրէն (ուալլա տղան, այդքան իյնալու ընթացքին, ուշադրութիւն ըրած էր որ ճաշը գետին չթափի), եւ սփոփանքի խոր շունչ մը քաշելով, վերադարձանք սեղանին շուրջ:

Տղան այդտեղ ձգեցինք… Դեռ մի քանի վայրկեան առաւ որ սկսի շարժիլ… կարենայ, միսմինակը, ինքզինքը հաւաքել, ախ-ուխ քաշելով, ոտքի ելլել… եւ եկաւ, թոփալ-մոփալ, միացաւ մեզի: Մինչ իր կողմը դեռ նայող իսկ չկար: Կ’ուտէի՛նք կոր:

«Մերսի, իսկապէս շա՛տ մերսի, որ իմ վիճակովս այդքան մտահուեցաք»ի պէս բաներ մը ըսաւ, տակաւին հագուստները թօթափելով, մէջքը շփելով ու շտկելով… եւ մեր շարունակուող, կատարեալ անտարբերութեան մէջ, ինք ալ – դէմքը ցաւէն ճմռթկելով – նստաւ… պնակ մը առջեւը քաշեց… Լաւ որ աւելի չուշացաւ. թէ ոչ, իրեն ուտելիք ալ չէր մնար:

Բայց կարծեմ յաջորդ առաւօտ, պահակափոխութեան պահուն, տաքուկ եւ կակուղ մէնէյիշ մը բերի իրեն, մօտակայ փուռէն:

Կամ ալ, հաւանաբար ոչ:

Բայց եկէք այդպէս յիշենք հիմա, խիղճիս համար:

 * * *

Այս հակիրճ յուշագրութեան ամենասկիզբը, նշեցի սինէմայի – ու նաեւ թէլէվիզիոնի – ֆիլմերու մէջ, դասական դրուագ մը:

Տարիներէ ի վեր, ամէն անգամ որ այդպիսի ֆիլմ մը կը դիտեմ, եւ կը հասնինք այդ դրուագին, անպայման միտքս կու գան Զոգագ էլ Պլաթի պահակութեան օրերս:

Եւ ամէն անգամ, դարձեալ կը գիտակցիմ թէ, տակաւին ու ընդմիշտ, որքան պարտական եմ՝ Աստուծոյ:

Նախ, քանի որ ապրած եմ այդ օրերը:

Ապա, քանի որ ողջ դուրս ելած եմ այդ օրերէն:

Բայց անկէ ի վեր, երբէք տակը չեմ մնացած, չէ՞, Տէր:

Ու դեռ կը շարունակեմ Պարտքս ջանալ փակել:

Հայդուկ Շամլեան

02 Յուլիս 2022

[ Յօդուածին վերնագիրը, արաբերէն է. թարգմանութիւնն է՝ «հերոսը չի մեռնիր»: Այս արտայայտութիւնը կը վերաբերի սինեմայի աշխարհին, ուր ընդհանուր նորմը այն է, որ ֆիլմին հերոսը երբէք չի մեռնիր: Ուրեմն երբ որ ան, ֆիլմի ընթացքին, նեղութեան մատնուի, հանդիսատեսը իր մտահոգութիւնը փարատէ, կը հանդարտի, մտաբերելով այդ արտայայտութիւնը: Թէ՝ ինչ որ ալ ըլլայ, ֆիլմին վերջաւորութեան, հերոսը ողջ կը մնայ. մինչ, չարերը կը մեռնին: Իրական աշխարհին մէջ սակայն, նորմը՝ հակառակն է… ]

Ենթա-գրացանկ / Սփիւռք 
Ենթա-գրացանկ / Հայկական Հարց 
Ենթա-գրացանկ / Հըդահիւն 
Ենթա-գրացանկ/ Շուշի...

Ընդհանուր Գրացանկ

Գլխաւոր Մուտք

Թէ՞ ինչու ես հրաժարեցայ ՀՅԴ շարքերէն

Կուսակցութեան շարքերէն հրաժարելէս ի վեր, ո՞վ գիտէ, արդեօք ոմանք ինչ բանե՜ր երեւակայած, յօրինած են, իմ այդ որոշումիս պատճառներուն առնչութեամբ:

Ամէն պարագայի, կը կարծեմ թէ պահը եկած է որ բացատրուիմ, այդ ուղղութեամբ: To set the record straight:

Ահա ուրեմն պատճառները, եւ լրացուցիչ բացատրութիւններս:

* * *

ա)  Ժողովները:

Ակամ, ես, ժողով չեմ կրնար ընել:

Միշտ ու ընդմիշտ այդպէս եղած է, սակայն երկար ժամանակ ջանքեր կատարեցի որպէսզի յարմարիմ այդ դրութեան, վարժուիմ ատոր, բայց վերջի վերջոյ՝ չեղաւ: Չկարողացայ:

Պահ մը հասաւ այլեւս, երբ որեւէ ժողով ինծի համար դարձաւ, բառացիօրէն՝ անհանդուրժելի:

Լաւ հասկցուինք եւ ընդգծեմ, խնդիրը՝ դաշնակցական ժողովները չե՛ն: Այլ, որեւէ ժողով: ( Օրինակի համար, իմ իրաւաբանական ասպարէզիս մէջ ալ, յաճախ նոյն խնդիրը ունեցած եմ: Եւ այս պաճառով ալ, հակառակ բազմաթիւ առաջարկներու, միշտ մերժած եմ միանալ որեւէ բազմափաստաբան գրասենեակի: )

Ես, ժողովի մարդ չեմ: Չեմ կրնար ժողով ընել: Որեւէ առիթով, որեւէ պատճառով, որեւէ նպատակով:

Մինչ, ընդհանրապէս, հարկաւոր եւ օգտակար բան է, ժողովը:

Իսկ ի մասնաւորի՝ ՀՅԴաշնակցութեան պարագային, անհրաժե՛շտ են այդ ժողովները: Քանզի նաեւ շնորհիւ այդ – թէկուզ երկարապատուն – ժողովներուն շնորհիւ է, որ յատկապէս անճիշդ, անպարկեշտ եւ անարդար է այն քննադատութիւնը, թէ՝ Դաշնակցութեան մէջ, ժողովրդավարութիւն չկայ:

Ընդհակառակը:

Իմ գանգատս այն է որ, Դաշնակցութեան մէջ… շա՛տ է, ժողովրդավարութիւնը: Այդքանին, պէտքը չկայ: Որոշ չափէ մը ետք, այս պարագային, ատիկա կրնայ նոյնիսկ վնասակար ըլլալ: Խոչընդոտ հանդիսանալ՝ գործին: Գործունէութեան: Շօշափելի արտադրողականութեան:

* * *

բ) Կարգապահութիւնը:

Այստեղ, սկսիմ ընդգծելով՝ առանց իր բացառիկ Կանոնագրին, ՀՅԴաշնակցութիւնը չէր ըլլար, ինչ որ է:

ՀՅԴաշնակցութիւնը, որպէս այդ, վստահաբար գոյութիւն չէր ունենար այսքան երկար ժամանակ, եթէ նախ՝ չըլլար իր Կանոնագիրը, ապա՝ եթէ խստօրէն չգործադրուէր այդ Կանոնագիրը:

Դաշնակցութեան Ծրագիրն ալ իւրայատուկ է, սակայն բացառեալ չէ: Հայ Ազգի վեհագոյն Գաղափարները կը բովանդակէ: Որոնց կը հաւատան, կը ձգտին, կը ծառայեն նաեւ՝ ոչ-դաշնակցական հայորդիներ:

Այսինքն, այդ Ծրագիրը կրնայ գոյութիւն ունենալ, առանց որ Դաշնակցութիւնը գոյութիւն ունենայ:

Սակայն ՀՅԴաշնակցութիւնը չէր կրնար գոյութիւն ունենալ,  առանց իր Կանոնագրին: Եւ չէր կրնար գոյատեւել, յարատեւել, առանց անոր:

Հետեւաբար, որպէսզի հնարաւորութիւնն ու կարողութիւնը ունենայ, յանուն եւ ի սէր Հայ Ազգին, գործադրելու իր Ծրագիրը, ՀՅԴաշնակցութիւնը անպայման որ պէտք է ունենար իր Կանոնագիրը: Եւ նոյն պատճառներով եւ նպատակով, ան պէտք է որ – հիմնականօրէն – անփոփո՛խ պահէ իր Կանոնագիրը:

Ես անկարող էի, բաւարար եւ անհրաժեշտ չափով, ենթարկուելու այդ – էական – Կանոնագրին:

Եւ յիսուն տարեկանը անցնելէս ետք, կարծեմ թէ այլեւս ժամանակը եկած էր անդրադառնալու, որ ես չէի կրնար փոխուիլ, այս գետնի վրայ: Մինչ Դաշնակցութիւնը՝ բնաւ պէ՛տք չէ որ փոխուի, այս գետնի վրայ եւս: Թէ ոչ, կ’անէանայ: Վսյո: Եւ Հայ Ազգը կը զրկուի այս Կազմակերպութեան յատուկ, իւրայատուկ եւ բացառեալ ծառայութիւններէն, փաստօրէն անփոխարինելի Առաքելութենէն:

* * *

գ) Որոշ «special treatment» մը…

Հրաժարականիս նախորդող գոնէ տասը տարիներու ընթացքին, Կուսակցութեան մարմինները, անսովոր չափով… համբերատար էին, ինծի հանդէպ:

Պարբերաբար, բազմատեսակ շեղումներ կ’ունենայի վերոյիշեալ Կանոնագրին վերաբերեալ, եւ սոյն մարմինները… աչք կը փակէին: Թեթեւէն կ’առնէին: Լիբանանի մեր աննման լեզուով՝ կը «քալեցնէին»… եալլա… պապամ Հայդուկն է, իշտէ…

Ուալլա հաւատացէք, տեղ մը հասաւ, որ ես այլեւս յաճախ դիտմամբ բաներ կ’ընէի, կը խօսէի եւ կը գրէի, որպէսզի՝ պատժեն: Զիս դուրս շպրտեն Կուսակցութենէն:

Աակայն ի զուր էին, այդ ջանքերս:

Մէկ անգամ, նոյնիսկ խնդրեցի շրջանային պաշտօնի վրայ  ընկերոջմէ մը որ, հաճիս ակամ, եթէ կ’ուզէք զիս արտաքսել, իսկապէս որ խնդիր չկայ, ոեւէ մէկէն չեմ նեղուիր, խօ՛սք:

Խնդաց:

Այս արտասովոր երեւոյթին պատճառներուն մասին կրնամ շատ բաներ ըսել, բացատրել: Սակայն այդ վերլուծումը, պատշաճ պիտի չըլլայ: Թերեւս, ուրիշ օր մը…

Իրողութիւնը, այս էր: (Թուականներու կարծր իրականութիւնը, հաստատ ժամանակագրութիւնը, առարկայականօրէն անհերքելի կերպով՝ այս կը փաստեն… Մնացեալ ճղճիմ խաղերը՝ բարի զուարճացում: Այդ ալ ես «քալեցնեմ», եալլա… մէշշի՛յա…)

Հիմա այստեղ, սակայն, երկու բան կայ ըսելիք:

Նախ, այս երեւոյթը լաւ բան չէր, Կուսակցութեան համար:

Ինծի հանդէպ այդ «խտրականութիւնը» կը հարուածէր Կանոնագրին, որուն էական կարեւորութիւնը պարզեցի արդէն, վերը:

Հետեւաբար, ի սէր ՀՅԴին, առ ի յարգանք անոր Կանոնագրին, ինծի կը մնար՝ դուրս ելլել շարքերէն:

Բայց այս նիւթին մէջ, ուրիշ բան մըն ալ կար…

ՀՅԴի պատկան մարմինները զիս այդպէս կը «խնայէին», քանի որ զիս կը ճանչնային: Զիս անձնապէս, եւ անշուշտ նաեւ վաստակս:

Ժամանակի ընթացքին սակայն, պաշտօնի վրայ անձերը պիտի փոխուէին: Սկսած էին արդէն փոխուիլ:

Կը պատահէր որ ակումբ մտնեմ, եւ եթէ այդտեղ տասը հոգի ըլլար, անոնցմէ ութը հատին համար, ես արդէն անծանօթ մըն էի:

Այդ ընթացքով, ուշ կամ կանուխ, մարմիններու մէջ պիտի մտնէին անձեր, որոնք լսելով կամ տեսնելով ըրածներս եւ ըսածներս, պիտի ըսէին՝ բայց… արա… ո՞վ է, ասիկա! ինչո՞ւ պիտի թոյլատրենք իր այս վարքագիծը:

Եւ զիս պիտի դուրս հանէին շարքերէն:

Ինչ որ կրնար անհամութիւններ ստեղծել, շարքերուն մէջ: Աւելորդ խնդիրներ: Իմ պատճառովս: (Նոյնը բանը պիտի չըլլար, եթէ զիս դուրս հանողները իմ անձնական ընկերներս ըլլային, իմ հաւանութեամբս, ինչպէս որ վերեւ բացայայտեցի: Մանաւանդ, այդ պարագային, գործընթացն ալ տարբեր պիտի ըլլար…)

Ուրեմն, որպէսզի հոն չհասնէինք, ես դուրս ելայ: Հրաժարական ներկայացուցի:

I jumped the gun. So to speak…

* * *

դ) Տասնըչորս տարեկանէս սկսեալ եւ մինչեւ այս օրը, բան մը չկայ, ո՛րեւէ բան չկայ, ոչ մէկ – բացայայտ կամ գաղտնի, հանրածանօթ կամ անյայտ – աշխատանք, սիրայօժար, նշանակալից եւ բովանդակալից որեւէ գործ, որ ես պիտի չկատարէի Հայ Ազգին եւ ՀՅԴաշնակցութեան համար (որ ինծի համար, արդէն նոյն բանն է), եթէ շարքային դաշնակցական չըլլայի:

Ու այդպէս ալ կը շարունակուի:

Ինչ որ, ամէ՜ն ինչ որ, որեւէ բան որ ըրած եմ, եւ պիտի շարունակեմ ընել, որպէս հայ եւ դաշնակցական՝ շարքերէն ներս, նոյնպէս եւ նոյնքան պիտի ընէի եւ կը շարունակեմ ընել՝ շարքերէն դուրս:

Այս գետնի վրայ, կը մնայ ուրեմն միայն մէկ բան: Շարքերէն դուրս, չէի եւ չեմ կրնար Հայ Ազգին ծառայել,  որոշ պաշտօններու ընդմէջէն:

Սակայն ես այդ, բացառապէս շարքայիններուն վերապահուած պաշտօնները – կառոյցէն ներս կամ դուրս – , ոչ միայն կեանքիս մէջ երբեք չեմ ուզած, այլ, վերեւ պարզած բացատրութիւններուս լոյսին տակ ՝ բացայայտ է որ ես չէի կրնա՛ր իսկ այդ պաշտօնները ստանձնել: Ժողով, մողով… բացարձակ կարգապահութիւն… անկարելի էր:

Ծանիր Զքեզ, ըսեր է մարդը…

Ուրեմն՝ out, I went.

* * *

Վերեւ պարզուած բացատրութիւններու լոյսին տակ, իմ սխալս այն չէ, որ ՀՅԴ շարքերէն հրաժարեցայ: Այլ, որ երբեւիցէ այդ շարքերուն մէջ մտայ:

My bad.

* * *

Սակայն  շարքերէն հրաժարելէս ի վեր, ես… աւելի դաշնակցական դարձայ:

Այս մէկն ալ, յստակօրէն եւ ճշգրտութեամբ բացատրեմ, պարզաբանեմ:

Երբ որ շարքային էի, տեւաբար կը քննադատէի ՀՅԴ-ն: Նաեւ հանրային կերպով:

Խի՞:

Որովհետեւ, էն վախտ, ինքզինքս պարտաւո՛ր կը համարէի, այդպէս ընելու:

Երբ որ բան մը, իմ ենթակայական կարծիքովս, սխալ էր, չէի կրնար բան չըսել: Թէ ոչ, քանի որ շարքային էի՝ ես ալ պատասխանատու էի այդ սխալին: Կամ, նոյնիսկ միայն լուռ մնալով, «հովանաւորած» կ’ըլլայի, cautionner ըրած կ’ըլլայի բան մը, որ ըստ իս, սխալ էր, թերի էր:

Հիմա, ատիկա իմ գործս չէ՜… ո՛ւֆ… հէչ… Ինծի չի խառնուիր: Հետս որեւէ կապ չունի:

Դաշնակցութենէն հրաժարելէս ի վեր, ես այլեւս պարտաւոր չեմ՝ նկատելո՛ւ իսկ Դաշնակցութեան սխալները, թերութիւնները: Լրիւ ձերբազատուած եմ այդ անհաճոյ պարտականութենէն, որ նաեւ ժամանակի մսխում էր ինծի համար:

Այլեւս հանգիստ եւ անխռով, շռայլութիւնը ունիմ տեսնելու միայն Դաշնակցութեան արժանիքները:

Ուրեմն եզրափակեմ, այս նօթին վրայ:

* * *

Այժմու իրականութիւնը կ’ապացուցէ, առարկայականօրէն՝ անհերքելի կերպով կը փաստէ, որ ՀՅԴէն զատ, որպէս քաղաքական կազմակերպութիւն, Հայոց Աշխարհի մէջ որեւէ այլ կուսակցութիւն, միութիւն, խմբաւորում չկայ: Պարզապէս, գոյութիւն չունի:

Այսպէս է ներկայի իրականութիւնը, նոյնիսկ եթէ հաշիւին/հաշուեյարդարին մէջ ներառենք Կուսակցութեան բոլոր սխալները, թերութիւններն ու թերացումները: Ըլլան անոնք իսկական, հիմնաւորուած, կամ նոյնիսկ վերագրեալ, օդին մէջ (բացի անշուշտ հակադաշնակական բառացիօրէն հիւանդագին զառանցանքները. այդ տարօրինակ հայկական ախտով, յատուկ բժիշկներ միայն կրնան զբաղուիլ) :

Աւելին: Դեռ «Հայ»աստան կոչուող այդ երկրի «պետութիւն» կոչուածը, նորէն՝ եթէ մէկդի դնենք տեսական-զգացական-յուզական մօտեցումները, նոյնքան կարող չէ, նոյնքան ատակ, փորձառու եւ արդիւնաւէտ չէ, նոյնիսկ նոյնքան լո՛ւրջ իսկ չէ, որքան ՀՅԴաշնակցութիւնը: Նոյնիսկ, վերջինիս այժմու վիճակին մէջ: Զորս, անցեալին համեմատ, ըսենք… իր ամենափառաւոր օրերուն չի համապատասխաներ:

Որեւէ  բանիմաց եւ լուրջ հայ, ինքն իրեն, ներքնապէս, միայն հետեւեալ հարցումը թող ուղղէ՝ Հայաստանի վերանկախացումէն ետք որեւէ ժամանակ, բայց նամանաւանդ՝ այսօր, եթէ ՀՅԴ-ն ստանձնէր Հայոց Պետականութիւնը, այսօր Հայ Ազգին վիճակը աւելի լա՞ւ կ’ըլլար, թէ աւելի վատ:

Հա բայց, «բանիմաց եւ լուրջ» հայ, ըսի, հը՞…

* * *

And that’s all I have to say about that.

Մ. Հայդուկ Շամլեան

10 Յունիս 2022

Նոյն նիւթի մասին՝ « Հըդահի՜ւն »


Ենթա-գրացանկ / Սփիւռք
Ենթա-գրացանկ / Հայկական Հարց Ենթա-գրացանկ / Հըդահիւն Ենթա-գրացանկ/ Շուշի...

Ընդհանուր Գրացանկ

Գլխաւոր Մուտք

Մեթր Վարդգէս Շամլեանը մեկնեցաւ այս աշխարհէն

Ինչ տարիքի ալ որ ըլլայ հայրդ, երբ որ ան մեկնի այս աշխարհէն, ցաւը նոյնն է. վստահ եմ որ այդպէս է, քանզի ցաւս ծանրագոյնն է որ կարող էի պատկերացնել, մինչ հայրս իննիսունը անձ մարդ էր. թող հազար տարեկան ըլլար, կ’ուզէի որ դեռ օր մըն ալ ապրէր, ժամ մըն ալ, վայրկեան մը եւս… Վնաս չունի, տառապելով թող ապրէր, դեռ աւելի ուշ երթար միանալու իր զաւակին, իր հօր, իր բիւրաւո՜ր սիրելիներուն, ընկերներուն, որոնք զինք անհամբեր կը սպասէին: Թող քի՛չ մըն ալ սպասէին, ինչ ա՞ եղել. Յաւերժութեան մէջ դժուար չէ համբերելը: Բայց պապաս դեռ թող այստեղ ապրէր. աչքերը փակ, մարմինը լրիւ քայքայուած, հոգեվարքի անկողինին մէջ թող քիչ մըն ալ մնար, ու միմիայն շնչէր, հազիւ շունչ մը եւս, մի քիչ եւս : Ոչ թէ իրեն համար, այլ ինծի համար:

Շատ բնական իրողութիւն է որ, բացի ննջեցեալին ամենամօտիկ, անմիջական ընտանիքի անդամներուն համար, մահուան մը առիթով գոյացած յուզումը, ցաւը, որքան որ ալ շատ ու մեծ ըլլան, վերջ կը գտնեն՝ թաղումին յաջորդ օրը: Այս է կեանքի կարգը, եւ այդպէս պէտք է որ ըլլայ, որպէսզի Կեանքը շարունակուի, Մարդկութիւնը կարենայ գոյատեւել, առաջանալ:

Սակայն մահացողին ամենաանմիջական հարազատներուն համար, վիշտն ու սուգը ոչ թէ կը վերջանան, այլ կը սկսին՝ թաղումին յաջորդ օրը: Եւ կը տեւեն մինչեւ իրենց կեանքերուն վերջը: Քանզի ժամանակը չի կրնար դարմանել մօտիկ սիրելիի կորուստին ցաւը, այլ… ընդհակառակը: Քանի որ այդ ցաւին էական բաղադրիչը՝ կարօտն է: Եւ երբ որ անկարելի է այս աշխարհին մէջ վերջ դնել այդ կարօտին, ըստ սահմանումի, ժամանակը կրնայ միայն զայն սաստկացնել: Պիտի յարմարիս պարզապէս ապրելու, այդ ցաւին հետ. շարունակել կեանքդ, այդ մշտական ցաւը՝ հոգիիդ մէջ:

Իսկ մեռնողին զաւակը, որդին, ինչ տարիքի ալ որ ըլլայ, եօթը տարեկան թէ յիսուն-եօթը տարեկան, երբ որ հայրը մեկնի այս աշխարհէն, ան կը դառնայ որբ: Ինքզինք կը զգայ՝ եօթը տարեկան. եւ որբ:

* * * *

Շատ սիրուած եւ յարգուած էր հայրս, բազմաթիւ եւ բազմատեսակ անձերու կողմէ, աշխարհի ամէն կողմ:

Հօրս նկատմամբ լայնատարած, անկեղծ եւ իւրայատուկ յարգանքի պատճառը իր բիւրաւոր պաշտօնները եւ տիտղոսները չէին (cf. ներքեւ, տարրական կենսագրականը), այլ՝ իր գործն ու գործունէութիւնը. ու նաեւ այն անհերքելի իրողութիւնը, որ ինք իր այդ բոլոր, ազգային եւ պետական գործերը կատարած է արտակարգ, արտասովոր, կարելի է ասել անբնական՝ պարկեշտութեամբ:

* * * *

Տարրական կենսագրական՝

Ծնած է 1928 թուականին, Հայոց Կիլիկիոյ այն տարածաշրջանին մէջ որ, բռնագրաւուած վիճակի մէջ, կը կոչէին՝ Ալեքսանտրեթի Սանճաք: Ալեքսանտրիա քաղաքին մօտակայ՝ Պէլան քաղաքը:

Տասնըմէկ տարեկանին, ընտանիքին հետ հարկադրաբար կը փոխադրուի, եւ կը հաստատուի Լիբանան:

Կ’աւարտէ Պէյրութի Համազգայինի Նշան Փալանճեան Ճեմարանը:

Կը յաճախէ՝ Lycée Laïc Français de Beyrouth, ուր կը ստանայ իր երկու աստիճաններու ֆրանսական պաքալօրէյաները, վերջինը՝ Sciences Expérimentales ճիւղին մէջ:

Կը յաճախէ Պէյրութի մէջ École Supérieure des Lettres de l’Institut français:

Կ’աւարտէ Faculté de Droit Saint Joseph de Beyrouthը: Այս ուսումնական հաստատութիւնը հանդիսանալով Ֆրանսայի պետական l’Académie de Lyonի մասնաճիւղը, ան կը ստանայ Ֆրանսական պետութեան կողմէ՝ Իրաւաբանութեան diplôme d’État Français:

Ապա կը ստանայ՝ Licence en Droit Français, եւ Licence en Droit Libanais:

Իսկ այդ բոլորէն քառասուներկու տարիներ ետք, Գանատայի մէջ, ինքզինք երեք տարիներու համալսարանական ուսումի ենթարկելով, կ’աւարտէ Faculté de Droit de l’Université de Montréalը, ու այդտեղ կը ստանայ Իրաւաբանութեան վկայական մը եւս:

1952-էն մինչեւ 2018 թուականը, կը գործէ որպէս Իրաւաբան, նախ Պէյրութի ապագայ Գանատայի մէջ: Կը զբաղուի նաեւ անշարժ սեփականութեան գործերով:

1960-էն 1964՝ կ’ընտրուի եւ կը պաշտօնավարէ որպէս Լիբանանի Խորհրդարանի անդամ: Թէ այդ պաշտօնին ընդմէջէն, եւ թէ որպէս իրաւաբան, ան տեւաբար ծառայած է հայոց համայքներուն, այլազան նիւթերու մէջ, սիրայօժար նուիրումով:

Եղած է դասատու եւ դասախօս՝ Հայոց Հին Օրէնքի, Պէյրութի Համազգային Հայ Կրթական եւ Մշակութային Միութեան Հայագիտական Բարձր Ուսման Հիմնարկին մէջ:

Եղած է անդամ՝ Լիբանանի Համազգային Հայ Կրթական եւ Մշակութային Միութեան Կեդրոնական Վարչութեան, Սիմոն Վրացեանը ատենապետութեամբ: (Ի դէպ, Լիբանանի մէջ մօտիկ եղած նաեւ, ի միջի այլ, բազմաթիւ, նոյն տիպի անձնաւորութիւններու՝ Դրօյին… Դրաստամատ Կանայանին… Իսկ ամուսնութեան կնքահայրն էր՝ Սիմոն Վրացեան) :

Եղած է անդամ եւ ատենապետ՝ Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան Ազգային Կեդրոնական Վարչութեան:

Քսան տարիներ շարունակ, եղած է փաստաբանը եւ իրաւաբանական խորհրդատուն՝ Լիբանանի Ազգային Առաջնորդարանին, եւ անոր կապուած Լիբանանի հայոց համայնքի բազմաթիւ հիմնարկներու եւ վարչական մարմիններու՝ թաղական խորհուրդ, հոգաբարձութիւն, հայրենակցական միութիւն, դպրոցներ, ինչպէս նաեւ Լիբանանի Հայկական Կարմիր Խաչին:

Եղած է անդամը եւ խօսնակը՝ Լիբանանի Հոգեւորական համայնքներու վարչական համալիբանանեան խորհուրդին:

1973-ին, ընդառաջելով Սուրիոյ նախագահի պաշտօնական հրաւէրին, որպէս Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան Ազգային Կեդրոնական Վարչութեան ատենապետի հանգամանքով, Խորէն Ա. Կաթիղոկիսին ընկերակցած է սոյն երկրի մէջ պաշտօնական այցելութիւն մը կատարելու համար:

Նոյնպէս՝ Խորէն Ա. Կաթիղոկիսի կողքին, կատարած է պաշտօնական ուղեւորութիւն մը՝ Քուէյթ:

Լիբանանի Հայոց համայքի անունով, պաշտօնական հանդիպումներ ունեցած է մեծ թիւով պետական անձնաւորութիւններու հետ, որոնց կարգին կարելի է գոնէ նշել՝ Եգիպտոսի նախագահ Կամալ Ապտըլ-Նասըրը, Լիբանանի նախագահներ՝ Քամիլ Շամուն, Պէշիր Ժըմայել, Էմին Ժըմայել, Էմիլ Լահուտ… Նոյնպէս պաշտօնական հանդիպումներ ունեցած է՝ Փիեռ Ժըմայելի եւ Յասէր Արաֆաթին հետ:

1984ին, Լիբանանի պետութիւնը զինք կը նշանակէ անդամ՝ Սահմանադրական Յանձնախումբին, որու վստահուած էր Լիբանանի նոր Սահմանադրութեան մը խմբագրումը:

Լիբանանի եւ Գանատայի մէջ, 1994-էն 2007, եղած է անդամ Ազգային Երեսփոխանական ժողովներու:

2001-2002 թուականերուն, եղած է ամենաառաջին ատենապետը Գանատայի Առաջնորդարանի Ազգային վարչութեան Գործադիր մարմնին:

Տարբեր երկիրներու մէջ, այլազան թերթերու մէջ հրատարակուած են իր բազմաթիւ յօդուածները:

Մասնակցած է Հայոց Հին Օրէնքի մասին դասագիրքի մը պատրաստութեան, Համազգային Հայագիտական Բարձր Ուսման Հիմնարկին համար:

Հեղինակն է հրատարակուած հինգ գիրքերու՝ իրաւաբանական, քաղաքական, ազգային, իմաստասիրական եւ ինքնակենսագրական բովանդակութիւններով՝

. «Իրաւաբանին խղճմտանքը»

. «Ծեր կաղնիներու շուքին»

. «Ուխտագնացութիւն դէպի Պերլին»

. Այլազան գրութիւններու ժողովածոյ

. Յուշագրական Ալպոմ (իր այս վերջին գիրքի խմբագրական աշխատանքներուն, ժրաջան կերպով մասնակցած էր իր դուստրը, Ցոլինէն. որու դագաղին ետեւէն ննջեցեալը ուժը ունեցաւ քալելու, յենած՝ իր թոռնիկներէն մէկուն վրայ, հազիւ երեք տարիներ առաջ…)

Մ. Վարդգէս Շամլեան, «Յուշագրական Ալպոմ», Մոնթրէալ, 2018/ Էջ 1-15/ Յառաջաբան

idem/ էջ 16-18/ Հարսանեկան արարողութիւն

էջ 19-36/ Պէյութի իրաւաբանական գրասենեակս

էջ 41-53/ Թէ ինչպէ՞ս Լիբանանի Խորհրդարանի անդամ դարձայ

* * * *

Քաղաքական եւ ազգային նիւթերու առնչութեամբ, Մեթր Վարդգէս Շամլեանին հրատարակած է իր լայնածաւալ յուշերուն եւ վկայութիւններուն մէկ փոքրիկ մասը միայն: Եւ այդքանը արդէն մաս կը կազմէ՝ Հայ Ազգի Յիշողութեան պատմական արխիւներուն:

* * * *

Վարդգէս Շամլեանի մասնագիտական եւ ազգային վաստակը կը բոլորուի՝ աւելի քան կէս դար ժամանակաշրջանի վրայ: Տեւական առումով:

Իր այդ իրաւաբանական եւ ազգային գործունէութիւնը կը կրէ համահայկական բնոյթ: Այդ պատճառով ալ, ան յարգուած էր Հայոց բոլոր գաղափարա-քաղաքական շրջանակներուն մէջ, անխտիր, որպէս լայնամիտ, ուղղամիտ, խղճամիտ, ողջամիտ, արդար, վստահելի, խանդավառ եւ աշխատասէր գործիչ, համայնքային եւ պետական նուիրեալ անձնաւորութեան:

ՀՅԴի շարքերը ան անցաւ Գանատայի մէջ, Արցախի ազատագրումէն ետք: Եւ այդ գետնի վրայ եւս, եռանդուն եւ պատուաւոր կերպով, ան կատարեց իր բոլոր պարտականութիւնները:

Սակայն անկէ առաջ, Լիբանանի մէջ, թէկուզ հանդիսանալով դաշնակցական համակիր, եւ ոչ թէ՝ շարքային անդամ, ան տեւաբար եւ մշտապէս ծառայած է Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան: Բազմաթիւ ոլորտներու մէջ:

Վերեւ, ներկայացուեցաւ ողբացեալի ազգային գործունէութիւնը, հարկաւոր մանրամասնութիւններով:

Կը մնայ յիշատակելը սակայն թէ, դաշնակցական շարքային գործիչ դառնալէ առաջ ալ, տասնամեակներ շարունակ, այն Մեծ Մարդը, արտասովոր անձը, որ այսօր հողին յանձնուեցաւ՝ դաշնակցական էր:

Նոազագոյնը, ընդգծենք որ իր ամսուսնութեան վկան՝ Սիմոն Վրացեանն էր: Եւ ինք նաեւ Լիբանանի մէջ յատկապէս մօտիկ եղած է Դրօյին: Լեւոն Պէրպէրեանը, Հրաչ Տասնապետեանը, Սէնո Բագրատունին, իր պատանեկութեան ընկերներն էին, իր դասընկերները: Կարո Սասունիի հետ սերտ ծանօթութիւն ունէր: Հրայր Մարուխեանին բարեկամն էր: Այս յատուկ շարքը, դեռ շա՜տ երկար է…

Մնացեալին մասին, նուազ ծանօթ անունով դաշնակցութեան զինուորներու կապակցութեամբ, թէեւ տուեալ գործերուն վերաբերեալ ողբացեալի բաժինը կը սահմանափակուի զուտ իրաւական-իրաւաբանական նիւթերով, գաղափարական եւ կուսակցական աւանդութիւններու հիման վրայ, աւելին՝ կարելի չէ ըսել: Բարձրաձայն չի խօսուիր, այդ նիւթերու մասին:

* * * *

Բարով երթաս, բացառիկ Պապաս:

Հայդուկ Շամլեան

28 Ապրիլ 2022

Յ.Գ./02 Յունիս 2022՝ ՈւԱլլա, իրականութեան մէջ, տղաս Պատրոյգն է, որ ինծի մէկ-մէկ բացատրութիւններ կու տայ կոր, դեռ թարմ ողբացեալ Պապայիս մասին…

Երբ որ ես շուարած եմ, ինքն է որ կը բացատրէ կոր… հենց, սենց… շատ ճիշդ կերպով… միշտ ճիշդ կերպով…եւ մանաւանդ, միշտ հանդարտօրէն…

Ասիկա, անշուշտ, շատ բան կ’ըսէ՝ իրենց երկուքին մասին:

Ուրեմն ես ալ, պէտք է որ շարունակեմ փորձել հասնիլ՝ իրենց:

Գոնէ մէկուն:

Կամ միւսին:

Թերեւս նոյնիսկ՝ երկուքին:

Նայինք… տենանք… Դեռ շանս մը ունիմ:

Աստուած ժամանակ թող տայ: Ես ալ, շարունակեմ միշտ մտիկ ընել՝

երկուքին:

Mission Accomplished… աւելիո՛վ…

Ենթա-գրացանկ / Սփիւռք
Ենթա-գրացանկ / Հայկական Հարց Ենթա-գրացանկ / Հըդահիւն Ենթա-գրացանկ/ Շուշի...

Ընդհանուր Գրացանկ

Գլխաւոր Մուտք

Lorsque la désunion fait la force

Je réagis par la présente à l’édifiant article d’Ara Toranian, intitulé  « Pour en finir avec le soi-disant «Mouvement arménien» », publié sur le site d’Armenews en date de ce 16 février 2022. Lequel fait suite à sa «Lettre Ouverte à Nikol Pashinian», publiée 2 jours plus tôt sur le même site.

Ce sujet ne se rapporte sûrement pas à la seule communauté arménienne de France. Il concerne la Diaspora des Arméniens dans son totalité, à travers le monde entier.

* * *

Dans la situation en cause, Ara Toranian s’efforce d’établir une distinction fallacieuse entre le représentant de l’ «État arménien» auprès de la Diaspora et le chef dudit «État».

Cette feinte est évidemment illusoire, et tout le monde sait à quoi s’en tenir. Car il est impossible que Toranian lui-même, qui est loin d’être né de la dernière pluie, ne connaisse et ne comprenne pas, à ce point, à qui il a vraiment affaire.

Par contre et tout de même, il ne le comprend pas suffisamment. Puisqu’il croit ou espère encore que ce genre de stratagème pourrait faire entendre raison au principal intéressé.

Plus grave encore, il ne saisit pas la portée et la nature extraordinaires, extrêmes, sans précédent, de la Catastrophe que nous vivons. Laquelle, bien que déjà largement entamée, n’est pas encore terminée.

* * *

Le moindre élément de l’appareil « étatique » – à présente totalement détraqué – de ce semblant de pays résiduaire qu’est devenu l’Arménie, dépend de la seule volonté, unique et exclusive, d’une seule et unique personne. Sa Majesté Sublimissime, Sieur Pashinyan.

Ses sinistres ministres mêmes ne disposent pas de la moindre marge de manœuvre autonome. Ils  ne sont aussi que ses subalternes serviles, ses « pousseurs de bouton », ses poseurs de tampon automatiques.

Ses « porteurs de sac-à-dos » comme ils disent là-bas, en référence à son fameux attirail ridicule, farcesque, lors du coup d’État de 2018.

Alors, un obscur fonctionnaire comme Sinanyan prendrait des initiatives, en agissant de la sorte, en France ?

Il agit en fonction des ordres directs de Pashinyan !

Il a débarqué dans le bled concerné, en service commandé, avec la mission spécifique de faire exactement ce qu’il est en train d’y effectuer.

Cela était littéralement annoncé dans les journaux d’Arménie, avant même que Sinanyan n’arrive en France.

Tenez, voici un échantillon… en date du 5 décembre 2022 [l’Éditrice et Rédactrice et chef de ce journal est la belle-maman d’un certain Alain Simonyan… Le président actuel de l’Assemblée machin de l’Arménie. L’un des sbires les plus proches de Pashinyan] : 

Mais encore faut-il lire, des journaux d’Arménie… Un ou deux… De temps en temps… Un peu…

Directement, et en version originale, cependant… Et non pas par le biais intensément biaisé de « journalistes encartés », qui ne sont, manifestement, que des activistes zélés, genre plus-pashinyaniste- que-ça-tu-meurs. Tu t’immoles devant son Autel. Mais en attendant, tu rêves de décrocher un job de « secrétaire de Presse » auprès d’un ministère « révolutionnaire ». Le complexe de Mai-68 (entre autres) s’aggrave, grave, avec l’âge…

Prétendre que non, Pashinyan n’est pas au courant de ce que Sinanyan est en train de faire en France, relèverait d’une candeur qui serait incurable, même en cultivant son jardin, main dans la main avec Cunégonde. Mais je vois mal Toranian, dans cette posture…

Difficile, aussi, d’éviter la réminiscence tragique-comique de ce que Krikor Zohrab aurait dit à ses co-détenus, lorsqu’ils sont venus l’amener, dans la nuit du 24 avril… «Camarade Talaat ne doit pas être au courant… ne vous en faites pas, dès qu’il apprendra, il viendra nous sauver… »

* * *

En tant qu’un élément fondamental de la susdite Catastrophe toujours en cours, le régime politique actuel en Arménie, en pleine connaissance de cause, a sciemment et fermement décidé de mettre de côté, de dénigrer, de décrédibiliser et ultimement de détruire toutes les structures représentatives dites «traditionnelles» de la Diaspora Arménienne.

Et ce, en établissant et en privilégiant des rapports avec d’autres groupes, organismes et associations de personnes d’origine arménienne vivant dans divers pays du monde.

Quitte à créer de toutes pièces de nouvelles organisations, à cette fin.

Il n’y a rien de caché, rien de secret, dans cette politique. Pour peu que l’on veuille bien écouter et lire, sans candeur – feinte ou réelle -, les propos des dirigeants actuels de l’«État arménien».

Le fameux marteau menaçant que Pashinyan a brandi tout au long de sa campagne électorale, pour mieux symboliser son régime, ça devait être une boule de démolition. Mais la grue était difficile à déplacer.

(Félicitations à Ara Toranian, au fait, pour avoir contribué, avec son proche entourage de NAM, à la réélection de l’incarnation suprême de la Défaite, de la Honte, de l’Humiliation et de l’Opprobre des Arméniens, derrière le gouvernail en miettes de ce qui n’est plus – grâce au même individu exceptionnel – qu’une piteuse épave à la dérive appelée «Arménie». Tout ce beau monde peut revendiquer l’insigne honneur d’avoir fait sa part, dans cet exploit exceptionnel – dont ils assumeront cependant, sans nul doute, toutes les conséquences désastreuses subséquentes, encore à venir -.

Et nous pouvons tous nous vanter, en bombant le torse, d’être le seul peuple au monde, à avoir fait une telle chose. Bravo!

Quant aux bobards bourrés de clichés vides et des histoires à dormir debout, au sujet de la démocratisation, des libertés, de l’éradication de la corruption, etc., dans cette « Nouvelle Arménie » – qui est certainement nouvelle, oui ça, rien à dire, au niveau de sa superficie territoriale… -, elles sont manifestement destinées à des lecteurs et un auditoire qui ne connaissent pratiquement rien de la réalité en cause, ou qui font semblant de ne rien voir ni entendre à cet égard – par pudeur très mal placée, par complicité odieuse, ou par des calculs et intérêts personnels innommables en l’instance – .

Mais les Turcs sont sûrement très, très inquiets, de voir que nous les battons à plate couture, sur ce terrain. Celui de la propagande crâneuse. Des Relations Publiques.

Nous sommes imbattables dans le combat des mots. Eux, ils doivent se contenter d’être victorieux sur le champ de guerre seulement, les pauvres…

L’opinion publique internationale – s’il en est – est de notre bord ! Nous sommes les bons, ils sont les méchants, nan !

Nous, nous planons dans les plus hautes sphères des plus Grandes Idées Universelles. Eux, leurs avancées ne sont que territoriales, peuh…

Tout ce que eux, ils arrivent à conquérir – comme ils veulent, quand ils veulent et autant qu’ils le veulent – ce ne sont que nos terres. Nous, nous sommes assurés de conquérir toujours le cœur des bons êtres humains, la sympathie de l’Humanité.

Non, c’est pas grave s’ils ont l’Occident entier pour allié militaire, politique et économique. Dans le fond, le même Occident nous aime éperdument, ses dirigeants n’arrêtent pas de faire des déclarations très bienveillantes, parfois même enflammées, passionnées, en ce sens.

Mais qu’est ce qu’ils doivent être inconsolables, les Turcs, quand même…

Ils font pitié, tiens.

* * *

Par contre, Ara Toranian se trompe partiellement, en estimant que dans cette attaque en règle de Pashinyan contre le CCAF, la véritable cible, ce serait seulement la FRA.

Il y a une deuxième cible aussi : l’UGAB. Laquelle a exprimé la même position que la FRA, à l’encontre du régime en question, suite à la perte de l’Artsakh et l’invasion subséquente de l’Arménie.

Certes, l’UGAB n’étant pas une organisation politique, elle s’est tue, par la suite.

Mais le chef de l’«État arménien» actuel ne pardonne pas, jamais, ce genre d’affront inconcevable à son égard. Car c’est un crime de lèse-majesté. Le Code suprême de la Mafia, seule Constitution réelle et unique Règle de Droit immuable en ces frustes contrées, est également très clair en l’espèce.

Il n’y a pas d’État arménien, dans ce sujet. Mais plutôt un éminent énergumène, qui croit que « l’État, c’est lui ». Une conviction qui s’est avérée exacte dans les faits, jusqu’ici. Sauf la fâcheuses résistance de quelques trouble-fêtes inopportuns. Dont la FRA…

Mais cette politique de Pashinyan ne relève pas seulement de sa mégalomanie inouïe, ni de ses tendances psychopathes évidentes.

C’est aussi une question de planification.

Il sait qu’il ne peut pas, qu’il ne plus compter sur la FRA, ni l’UGAB. Et que ces organisations – mondiales –, avec les quelques autres institutions arméniennes traditionnelles que l’on sait mais qui sont ici hors sujet, constituent des obstacles réels à son programme, à ses projets.

Il faut donc les neutraliser.

Bring it on, Líder Supremo !

Give it your best shot, allez…

* * *

Par ailleurs, en lisant dans l’article susmentionné que ce procédé de destruction du CCAF par le régime actuel de l’Arménie, étant lié au conflit de celui-ci avec la FRA, équivaut à « jeter le bébé avec l’eau du bain », on ne peut s’empêcher de sourire, doucement.

En effet, pour Nikol Pashinyan, le « bébé » dont il veut disposer en l’occurrence, c’est la FRA – et l’UGAB -.

L’eau du bain, c’est tout le reste…

Alors, sans s’énerver outre mesure, pour ceux et celles qui seraient encore intéressés par ce pays appelé « Arménie » (enfin, par ce qu’’il en reste …), il convient de s’adapter simplement à la réalité. Une réalité que nous n’avons jamais vécue auparavant.

Il ne s’agit pas pour autant d’une nouvelle réalité. Car c’est nous tous qui vivions dans nos illusions – chacun, les siennes -.

Nikol Pashinyan a le mérite de dévoiler enfin la réalité au grand jour, pour tout le monde.

En conséquence, pour ce qui est par exemple du CCAF, son dirigeant chevronné qui, après tout ce qui vient de survenir depuis bientôt 4 ans, sert encore du « je suis moi-même l’un de vos sympathisants déclarés et (…) j’ai très régulièrement pris votre parti, en particulier quand la FRA demandait votre démission », à Monsieur le Premier ministre, qu’il prie de bien vouloir « agréer l’expression de [sa] haute considération », et bien, il ne lui reste plus qu’à aller se joindre au « Mouvement Arménien ».

Afin de servir ainsi, adéquatement et convenablement, le régime actuel en Arménie. Sur la base de l’impressionnante Convention formelle que ledit Mouvement vient de signer avec le représentant officiel de l’ « État arménien ».

Quitte à ne pas y obtenir le titre de Président, cependant.

Un sacrifice personnel certainement insignifiant, lorsqu’il s’agit de servir les Valeurs Sacrée et Absolues de la Démocratie, des Droits et Libertés, de la Bien-Pensance Ultra-Libéraliste et autres Sorosseries flamboyantes, dans ce qui est devenu depuis 2018 le Phare éblouissant même de tout cela, et plus encore!, dans tout le Caucase du Sud.

Quant à la FRA-Section de France, ce « bébé » de 131 ans jeté avec l’eau du bain par Nikol Pashinyan, eh bien, elle tentera de survivre, la pauvre, à cette destruction programmée du CCAF…

Et grâce à cette heureuse tournure des événements, dorénavant, le représentant régional inamovible de ce Parti n’aura plus besoin de faire de déplorables contorsions acrobatiques, au nom d’une union communautaire artificielle.

Par exemple, il n’aura plus besoin de se faire prendre en photo, fièrement campé aux côtés du Ministre des Affaires Étrangères d’un « État arménien » qui, après avoir perdu l’Artsakh et transformé l’Arménie en passoire turque, est engagé dans un processus de réconciliation avec la Turquie, sur le dos de nos martyrs.

Alors que le même dirigeant de la FRA avait si vaillamment conspué Serge Sarkissian, devant la statue de Gomidas, en 2009, pour cause de « Protocoles» arméno-turques. Alors qu’il existait au moins un Artsakh libéré, à l’époque… Si nous avons encore le droit d’évoquer cela; d’appeler cela une “libération”, même pour le passé; sans effaroucher Pashinyan et consorts, et mettre en grave péril le semblant de pays qu’ils prétendent diriger à présent.

Au fait, la fameuse trouvaille du «ah mais, attentiooon!, normalisation ne signifie PAS réconciliation!! » est une autre perle, que nous lisons souvent dans une certaine presse… L’émoji du rond visage jaune qui s’esclaffe (au point d’en pleurer) est inventé pour ces cas- là.

Quelque chose me dit que l’UGAB survivra aussi au CCAF…

Quant à l’ « eau du bain » du CCAF, elle ira enfin constituer un franc apport au moulin de Pashinyan. Tout près des bains turcs.

* * *

Bref, un grand merci audit Pashinyan. Pour avoir balayé toutes nos illusions, en instaurant enfin la clarté, la franchise et la vérité, dans le Monde Arménien.

Se voulant “lion” à l’interne, se comportant comme un agneau à l’externe, il n’y a que son foutu Trône qui l’intéresse, notre Napoléon en mini-miniature. Même lorsqu’il ne règne plus que sur un champ de ruines fumantes, sur un sol imbibé de sang, sur un amas de cadavres dont, 15 mois après le cessez-le-feu, on recherche et ramasse encore les restes putréfiés.

Au fait, contrairement à notre pingouin, le susdit grand Petit Tyran français aura été au moins vertement évacué par son peuple, après son Bérézina. Et ce, alors que lui, au préalable, avait remporté des victoires significatives.

Pashinyan a cru, et il croit toujours, que notre désunion fait sa force. Erreur fatidique.

Dès son accession au Pouvoir, Pashinyan a déclenchée une désintégration nationale extrême, sans précédent, au sein du Monde Arménien, qu’il a par la suite constamment entretenue, intentionnellement alimentée. En y prenant un plaisir maladif.

Conjuguées à d’autres fautes fondamentales de sa part, cette implosion indicible et continuelle aura certes constitué une considération importante, dans la décision de l’ennemi de nous attaquer. D’une manière telle, qu’il n’avait encore jamais osée, depuis ce qui avait été notre victoire.

Cette même politique de désintégration nationale intégrale aura servi aussi à Pashinyan, lors de ses élections soi-disant « démocratiques » de 2021; qui lui ont permis de maintenir son Pouvoir, et de continuer à le mener résolument vers un totalitarisme de plus en plus difficile à camoufler – ou à faire semblant de ne pas remarquer, dans le cas de ses complices, acolytes ou comparses des pays étrangers, incluant ceux d’origine arménienne – . 

Pour ce qui est cependant de son « mandat du peuple », dont il se gargarise à souhait – ce qui n’améliore pas pour autant le timbre insupportable de sa voix -, notons qu’au niveau de l’électorat, compte tenu de l’abstention, et malgré toutes les tricheries éhontées, il n’aura obtenu que 26% des voix éligibles; et pour se qui est de représenter les Arméniens dans leur ensemble, moins de 700 000 électeurs auraient voté pour lui – dans des circonstances hautement douteuses – , sur un total de quelque 10 millions d’Arméniens dans le monde.

Mais à présent, alors que la Résistance s’organise, cette même désunion n’est pas une mauvaise chose.

Elle permettra plutôt à chacune de nos quelques composantes réelles et viables, de retrouver la pleine mesure de sa force. Sans plus la gaspiller inutilement, dans un vain effort d’union pan-arménienne imaginaire.

Me Haytoug Chamlian

16 février 2022

[N.B. Je tiens à préciser que, quant à moi et de mon côté, je conserve ma confiance, mon respect et mon estime personnelle envers Ara Toranian; et ce, en dépit de nos divergences importantes au sujet de l’Arménie, depuis le printemps de 2018; je considère qu’il a fait simplement fausse route en cette matière, hélas; H.C.]

«doukhov»…

Articles (FR) / Index

Entrée Principale

Normalisation de la Réconciliation

À la lecture du dernier Éditorial en date publié sur Armenews (intitulé «De la normalisation»), j’exprimerais les quelques commentaires – élémentaires – suivants.

Désolé, mais la présentation du sujet effectuée dans ledit Édito est, fondamentalement, erronée.

Faisons face à la pleine réalité.

* * *

Pour un grand nombre d’Arméniens – tant en Arménie qu’en Diaspora -, qui sont en faveur de la «normalisation» invoquée des relations Turquie-Arménie, cela n’est pas du tout dans une logique de «hélas, mais dans l’état actuel des choses, nous n’avons pas d’autre choix».

Le processus est plutôt vu, accueilli et vécu, comme une… superbe opportunité, pour l’Arménie. Une chance inouïe. Inespérée.

En effet, pour tous ces Arméniens, le problème de l’Artsakh mettait en péril le développement vital de l’Arménie.

Quand au Génocide, c’était une histoire surannée, un lointain sujet du passé, qui ne devait pas non plus entraver indument l’Arménien dans sa marche vers l’avenir. Libre à une certaine Diaspora Traditionnelle de s’en occuper, si cela lui chante, mais l’Arménie n’a pas besoin de ce lourd fardeau superflu.

Alors, pour tous ces Arméniens, l’idée est que : enfin débarrassée de l’Artsakh, il ne restera plus qu’à cesser aussi de faire semblant de s’occuper du sujet du Génocide, et en conséquence, l’Arménie a maintenant, enfin, une possibilité réelle d’avenir. Grâce aux relations bienveillantes envisagées, ardemment espérées, avec la Turquie.

* * *

Dans le même ordre d’idée, il est tout simplement inexact d’écrire que le processus en cours de la «normalisation» des relations entre l’Arménie et la Turquie ne serait pas synonyme de «réconciliation».

La distinction est certes ingénieuse, mais ne correspond pas à la réalité.

En référence audit processus, tous les représentants de l’État arménien – avec beaucoup de franchise – ne cessent de nous expliquer, distinctement – pour qui veut bien les écouter -, qu’il s’agit bel et bien d’un effort de réconciliation de leur part. Et que cela est une très bonne chose. Car tout va s’arranger, tout aller pour le mieux, grâce à cela même.

C’est même sur cette base-là, essentiellement, que le régime actuel a survécu à la perte de l’Artsakh, et même à l’invasion turque subséquente de l’Arménie «proprement dite».

Les électeurs de l’Arménie ont voté en pleine connaissance de cause. Avec l’appui idéologique – tacite ou carrément explicite – d’un grand nombre d’Arméniens de la Diaspora.

Les négociations « par étapes », c’est fini. C’est aussi de l’histoire ancienne. C’est terminé, en date du 09 novembre 2020.

24-avril/09 novembre : même (fin de) combat.

C’est un traité de paix total et final que tous ces Arméniens souhaitent, veulent, espèrent. Avec les Turcs des deux cotés de l’Arménie.

Et dans l’instauration de cette « ère de paix » – expressément et maintes fois proclamée par le gouvernement actuel de l’Arménie -, tant la perte de l’Artsakh que la mise au rancart définitive du Génocide et de tout ce qui s’y rattacherait, constituent un prix parfaitement acceptable à payer, pour parvenir éventuellement à cette fin.

* * *

Certes, la plume habile et chevronnée d’Ara Toranian, qui n’est pas né de la dernière pluie, avance subtilement que la réconciliation ne pourrait se faire qu’avec l’implication des «sociétés civiles»…

Très bien. Dans ce cas, qu’on veuille bien nous mentionner les groupes représentant cette mystérieuse société civile en Arménie, qui auraient moindrement exprimé leur moindre désaccord, à chaque fois que le gouvernement et les membres de la majorité maximale parlementaire ont exprimé l’idée – et suggéré leur projet effectif – d’une réconciliation inconditionnelle avec la Turquie.

Le fait est que la «société civile» de l’Arménie n’a jamais eu de problème à se réconcilier avec la Turquie. En mettant de côté, notamment et entre autres, le sujet du Génocide.

Cela était ainsi, en tout temps.

La guerre de libération de l’Artsakh était une aberration momentanée, dans l’Histoire notamment contemporaine des Arméniens.

Et même à l’époque, le prétendu « réveil nationaliste » était loin d’être général… Ce n’était qu’un autre cliché, vide de sens.

Par la suite, cette illusion même s’est volatilisée. Par la mort de la quasi-totalité de tous ceux qui avaient combattu pour des Idées (et ce n’était sûrement pas le cas de tous ceux qui ont combattu…), et ce qui aura été considéré – à tort – comme un revirement vertigineux du Premier Président. Étant donné que celui-ci était parvenu au Pouvoir en tant que figure de proue du « Comité Karabakh ».

La population d’origine arménienne du Caucase du Sud, non seulement en Arménie mais aussi en Artsakh même, dans sa majorité massive, ne voulaient pas de conflit « dur » avec les Turcs. Ni avec ceux de leur région, ni, encore moins et à tout jamais, avec ceux de leur Ouest.

Ni ledit Premier Président et son entourage, ni ladite population, ne voulaient se battre physiquement contre les Turcs.

Pour ce qui est du Haut-Karabagh, ils croyaient pouvoir arriver à leurs fins par des voies légales et politiques, une approche légaliste et pacifiste. Au moyen d’un gentil référendum, courtois et civilisé, effectué en vertu de la Constitution de l’URSS.

Les Turcs ne l’ont pas entendu de cette oreille.

Et la lutte armée initiale des Arméniens relevait, strictement, de l’auto-défense. De l’instinct de conservation.

Au bout du compte, c’est pour ces mêmes raisons et réalités fondamentales, à cause du profond pacifisme du peuple arménien de la région, incluant le groupe qui, Levon Ter-Petrosyan en tête, dirigeait et représentait parfaitement ledit peuple, que la victoire militaire arménienne en Artsakh a finalement avorté. Et  que s’est ensuivie alors l’interminable stagnation que l’on sait.

À comparer, avec ce que les Turcs font à présent, dans la foulée de leur victoire…

* * *

La « société civile » de l’Arménie invoquée dans l’Éditorial en question, qui serait opposée à l’idée d’une réconciliation hâtive avec les trucs, faisant table rase de tout autre sujet conflictuel, tournant toutes les pages du moindre passé (car il ne s’agit pas seulement de « 1915 »), n’existe pas. Elle n’a jamais existé.

Cependant, le contraire est vrai.

Ce sont plutôt les dirigeants politiques des régimes subséquents, post-LTP et pré-Pashinyan, qui, pour des raisons pas toujours nettes, n’ont pas franchi ce pas. Allant ainsi à l’encontre de la prédisposition, des souhaits et des espoirs de la «société civile». Dont une partie aurait même aisément renoncé à l’Artsakh, aussi, dans le même esprit de réconciliation salutaire avec les Turcs.

L’accord dit « de Key West », dûment accepté par Kotcharian et son régime mais ultimement répudié par Aliev-père, n’impliquait pas la Turquie. Il n’avait  rien à voir avec le Génocide, la Question Arménienne dans sa globalité.

Les fameux « Protocoles » de 2009, dûment acceptés par Sargsyan et son régime mais rejetés par le Parlement de la Turquie, comportait au moins la « consolation » relative à l’Artsakh, comme le fait remarquer Toranian, à juste titre, dans son Éditorial (le soussigné apportera cependant un bémol à cette appréciation trop indulgente, en Post-Scriptum….)

* * *

Par ailleurs, la motivation populaire des Arméniens d’Arménie, qui est la base de l’actuelle tentative de réconciliation précipitée avec les Turcs, n’est pas seulement de nature commerciale. Pas seulement ou strictement, en tout cas.

Pour une partie substantielle de ladite société civile d’Arménie, la Turquie, c’est l’Europe. À tous égards.

La Turquie est, de manière plus vaste encore, leur Ouest. Et pas seulement et manifestement sur une carte géographique.

Ainsi, la réconciliation en question constitue pour ces Arméniens un moyen de «s’affranchir» de la Russie, pour se joindre à l’Occident. Alors que, paradoxalement, ils sont profondément semblables aux Russes, tandis que leur ressemblance avec les Européens – de souche – se limite à quelques apparences vestimentaires, sur quelques avenues du centre de cet étrange mirage appelé Yérévan.

On n’est pas loin du fameux béret turc kémaliste…

En cette matière, en effet, le complexe d’infériorité tenace de ces Arméniens d’Arménie, notamment à l’égard de l’Europe, constitue un trait commun avec les Turcs.

Et aussi un autre motif pour se réconcilier le plus promptement possible avec cet immense pays, impossible à enjamber pour opérer la jonction avec l’autre bord du Bosphore. Quitte à tirer un trait sur le passé.

Motif valable pour les deux, soit-dit en passant, puisque cette réconciliation améliorera certainement les rapports de la Turquie avec l’UE…

* * *

L’Homo Sovieticus a survécu à la disparition de l’URSS. Et il s’agit d’une métamorphose définitive de l’ADN. Il suffit pour cela de constater la filiation idéologique sidérante entre le Premier Président et le Dernier Premier Ministre, ainsi que le nombre de leurs adeptes ou sympathisants âgés de 20 à 30 ans.

En conséquence, ces Arméniens d’Arménie, dénués de toute identité nationale,

qui ne savent pas (ou qui ne supportent pas) qui ils sont (ou devraient être), qui s’étouffent dans un semblant de pays qui – pourtant à cause d’eux-mêmes… – n’a jamais pu compléter sa genèse élémentaire, devenir moindrement normal, la Turquie serait leur bouée de sauvetage, leur sortie de secours. Leur énorme portail vers un Monde de rêve. Un monde rêvé, extrêmement idéalisé. Dont ils ne connaissent pourtant rien, ou pas grand-chose, dans le fond. Mais peu importe.

Comprenons-nous bien. En parlant de réconciliation, le soussigné est déjà réconcilié avec l’idée que l’Arménie va aller jusqu’au bout de ses thèses exposées ci-dessus. Au grand plaisir des Arméniens qui y croient. Tant en Arménie, qu’en Diaspora.

Cependant, il conviendrait au moins d’expliquer tout cela plus clairement, plus franchement, aux autres Arméniens. Aussi minoritaires soient-ils.

* * *

Cette expérimentation arménienne de réconciliation et de cohabitation paisible avec les Turcs, n’a rien de nouveau. Elle a déjà été tentée par les Arméniens, moult fois dans le passé. À chaque fois, avec des résultats catastrophiques. 

Cette fois-ci encore, si le processus en cours aboutit à un autre échec désastreux – en sus des pertes indicibles que nous avons déjà subies -, cela sera uniquement à cause des Turcs, pas des Arméniens.

Bonne chance, alors.

Me Haytoug Chamlian

Montréal, 06 Février 2022

P.S.  Dans l’Éditorial susmentionné, nous lisons aussi, songeusement, ceci : « 2009 à Zurich. La renonciation de la Turquie et de l’Arménie aux prérequis revêtait alors une forme implicite de « donnant-donnant », puisque l’Arménie ne posait pas la question du génocide (…), et Ankara celle du Karabakh. »

Si cela est supposé être « à l’actif » ou au crédit du régime précédent, qui a signé le préambule de traité de réconciliation Arménie-Turquie, en 2009, alors désolé, mais c’est raté aussi.

En effet, l’acte de réconciliation préliminaire ainsi conclu était une preuve flagrante que, non seulement Serge Sargsyan n’était nullement intéressé par la Question Arménienne, mais qu’il ne l’avait pas comprise, même. Lui non plus. Car pour lui, l’essentiel, tout ce qui comptait, c’était le Karabakh…

Drôle de marchandage en tout cas. Sur le compte de nos martyrs. Avec la renonciation de nos aspirations nationales ultime, en prime.

Car il croyait quoi, Sargsyan ? Que l’Artsakh était une fin en soi…? Que si les soi-disant « nationalistes arméniens » invétérés s’occupaient tant de l’Artsakh, c’était seulement pour l’Artsakh ? C’est dire que lui non plus, il ne voyait pas plus loin que le bout de son Gharapagh (dont il n’est même pas originaire, soit-dit en passant… mais nous n’en sommes pas à une supercherie près).

Et si d’aucune pensent que c’est seulement maintenant que je vitupère ainsi contre ledit Troisième Président, heureusement que les écrits restent, et donc voilà, dès la deuxième année même de son régime : https://haytougchamlian.blog/ինչ-որ-ալ-ըլլայ՝-դէպի-երկի՛ր/

Combat Permanent

Articles (FR) / Index

Entrée Principale

Դէպի Երկի՛ր

Դաշնակները, եւ ծակ թմբուկները – 04.01.2022

ՀՅԴ-Փաշինյան համագործակցութիւն (…?) – 12.12.2021

Տնտեսական թրիքը – 02.12.2021

.  «Սպիտակ Թուղթ»ի մը ճերմակ էջերը – 30.11.2021

Եռագոյնը ե՛տ տուէք Դաշնակցութեան – 31.10.2021

Թուրքհայկական յառաջիկայ պայմանագիրները – 23.10.2021

Eff U!, երիտասարդներ – 21.10.2021

«Հայրենադարձ»ներու մասին, երկու խօսք… – 16.10.2021

Մեղաւոր է Ընդդիմութիւն – 10.10.2021

ՀՅԴ-ն, հայ պիտի չսպաննէ՝ Հայաստանի մէջ – 31.07.2021

Հայկական Միջանցքը՝ Թուրքիոյ վրայով… – 29.07.2021

8-րդ Հանգրուանը – 24.07.2021

Սիւնիքի «միջանցքը»… say what ?! – 17.07.2021

Պատմութիւնը, վերջ մը ունի – 10.07.2021

«Ոչխար մը գծէ, ինծի…» – 06.05.2021

Հայաստանը արժանի չէ ՀՅԴ-ին – 19.03.2021

Կտակն է Նահատակներուն – 10.03.2021

Կոյր Աշուղէն՝ Կոյր Վանական, Հին աստուածներու դողը երկնքում – 26.02.2021

«Վաթիքանի Սոխակ»ին նորագոյն գեղգեղանքը – 17.01.2021

Հայաստանը բիզնե՛ս է, եւ վերջ – 11.01.2021

Մենք քաջ տոհմի զաւա՛կներն ենք, թա-թա-թա՜մ – 09.01.2021

Երանի Ստեփանակերտը յանձնէին – 26.12.2020

Փաշինյանը թող չհրաժարի, ոչ – 17.12.2020

Փակեցէ՛ք «հըհը հիմնադրամ»ը – 30.11.2020

«Դաւաճան» Փաշինյանին բազմամիլիոն մեղսակիցները – 16.11.2020

Հայ Ազգի Դամբանական – 15.11.2020

2020ի հայ-թրքական պատերազմի աւարտը – 12.11.2020

Պատերազմական Համախմբում (յանուն զինադադարի) – 05.10.2020

Սեպտեմբեր 2020ին սկսած հայ-թրքական պատերազմը – 05.10.2020

Կեցցէ՛ հակայեղափոխական Սփիւռքը – 23.04.2020

ՀՅԴ-ն միայն ժողովուրդին կամքը կատարեց Հայաստանի մէջ – 09.02.2020

Գելլափ-ի,Ղազախստանի եւ Ուիլիամ Սարոյանի մասին – 07.04.2013

Ինչ որ ալ ըլլայ՝ Դէպի Երկի՛ր (21 Սեպտեմբեր 2009)

Մարուխեան, Forever (1999)

Անկախութեան Օտարումը (1996)

Հիւանդ Անկախութիւնը (1993)

Մերկացած Սուտը (1992)

Աքսորուած Ազատութիւնը (1992)

Յո՞ երթաս, Սփիւռք (1988)

Ընդհանուր Գրացանկ

Գլխաւոր Մուտք

Գաղտնի բան չի մնար…

Ալեք Ենիգոմշեանը, հանրային կերպով խզուելէ ետք «Ազգային-Ժովովրդավարական Բեւեռ» անունով խմբակցութենէն, հետեւեալ հետաքրքրական յօդուածը հրատարակեց՝ «Ռազմավարական գործընթացներն ու միտումները Հայաստանը շրջապատող լայն տարածաշրջանում» :

Ահա, այդ առիթով, արձագանգ մը:

* * *

Յօդուածը տպաւորիչ է: Բարձր որակով եւ մակարդակով, լուրջ հիմնաւորումներով, իսկական խորք ունի:

Սակայն ամենակարեւոր մասը՝ պակաս է: Նուազագոյն, յստակ եզրակացութիւն մը, Հայաստանի կապակցութեամբ: Թէ, շատ լաւ, ուրեմն այդ ամէնուն լոյսին տակ՝ ի՞նչ պէտք է որ ընէ, Հայաստանը…

Վերջին մի քանի տողերն են միայն որ այդ մասին են, եւ որեւէ բան չեն նշանակում:

Կարելի է ենթադրել որ դեռ այդ մասին ալ պիտի գրէ, դիրքորոշում, կարծիք եւ խորհուրդ պիտի յայտնէ Ալեքը, այս յօդուածը շարունակող եւ ամբողջացնող գրութիւններով:

Մինչ այդ սակայն, դժուար է չառարկելը որ բաւական ուշացած է, այս քայլը:

* * *

Փաստօրէն, այս ամէնուն գիտակից չէր սիրելի Ալեքը, մինչեւ այսօր:

Վստահաբար ոչ, երբ որ նա անդամ էր – կամ գոնէ՝ համակիր, ջատագով եւ պաշտպան – այդ խմբակին, որուն նորագոյն տարբերակն է վերոյիշեալ այդ,  կոտրած կողմնացոյցով մը Հիւսիսի տեղ Արեւմուտքը ցոյց տուող՝  «Բեւեռը»:

Միացած էր անոնց, որոնք յատկապէս՝ զինեալ, բիրտ եւ արիւնալի գործողութեամբ մը, իրենց նշանակալից բաժինը բերին Հայաստանի ապակայունացման, ներքին քանդումին, պետական արդէն իսկ փխրուն հիմքերի վերջնական քայքայման, փլուզումին:

Այդ նոյն խմբակը, տարբեր անուններու տակ իր երկարատեւ գործունէութեամբ, լայնօրէն նպաստեց այժմու վարչակարգի գոյացման: Մինչ վերջինս, առաջին գիծի պատասխանատւութիւնն ու աններելի մեղքը կը կրէ՝ տեղի ունեցած – եւ դեռ ընթացիկ – Հայոց Մեծ Աղէտի առնչութեամբ:

Հայ Ազգին համար այս դժոխածին վարչակարգին գոյացման մեղսակիցը հանդիսանալէ ետք, երկար ժամանակ դեռ անոր զօրակցեցան այդ նոյն խմբակի հիմնական պարագլուխները: Մինչեւ որ վերջապէս անդրադարձան թէ իրենց շրջանակի կարկառուն դէմքերուն բանտէն դուրս ելլելը, կրնայ ժամանակաւոր ըլլլալ միայն… Բացի երկու միամիտ, զավալլը անձերէ, որոնք փաստօրէն որպէս քաւութեան նոխազ մնացեալ վոհմակին համար, արդէն հաստաուած է որ այլեւս կեանք չունին այս աշխարհի մէջ:

Հետեւաբար, նկատի ունենալով արդէն իսկ իրականացած – եւ դեռ չվերջացած -Աղէտը, որու նկատմամբ – ցանկին՝ բաւական վերեւները – խրոխտ յանցակիցներ են Ալեքին նախկին բարեկամները, այս պարագային, կարելի չէ ըսել՝ «լաւ է ուշ, քան երբէք»…

Ալեքը չարաչար շահագործեցին, Հայաստանի մէջ: Շատ ափսոս:

Բայց կարծես թէ նա դեռ առիթը ունի, իր խղճի պարտքը տալու:

* * *

Ալեք Ենիգոմշեանի վերոնշեալ յօդուածը, այլազան ձեւերով կը հասկնան, կը մեկնաբանեն զայն ընթերցողները:

Ես, այդտեղ կարդացի բանիմաց տեսանկիւն մը, որ կը ջանայ մանրամասնել, բացատրել – եւ մանաւանդ՝ այժմէականացնել – աշխարհաքաղաքականութեան նոր, այժմու կացութիւնը, արդի տուեալներն ու հեռանկարները: Եզրափակելով, թէ այդ  իրականութիւններու համեմատ է որ պէտք է կողմնորոշուի Հայաստանը: Սակայն նա չի ասում, թէ ինչպէս…

Հետաքրքրական է նաեւ իր յանկարծակի գիտակցումը, որ Արեւմուտքը, հնամաշ մօտեցումներով, այլեւս սխալ թիրախ է հետապնդում: Քանզի Արեւմուտքի, ՆԱՏՕի համար, ժամանակէ մը ի վեր արդէն, բուն ու իսկական, էական վտանգը Ռուսաստանը չէ, այլ՝ Չինաստանը:

Այստեղ, տողերուն միջեւ ես անգիր հառաչանք մը լսեցի: Որ՝ «պարապ տեղը եկաք, մեզ քանդեցիք Անդրկովկասում, Ռուսաստանի դէմ ձեր ժամանակավրէպ  մտասեւեռումի, այժմ իմաստազրկուած յաճախանքի պատճառով… քանի որ չտեսաք, տակաւին չէք տեսնում, թէ ուր է, ով է, ձեր իսկական հակառակորդը, ձեզի համար բուն ու հիմնական վտանգը, ներկայ ժամանակներուն եւ անմիջական ապագային…»:

Ընդգծենք որ Ալեքի խզումը վերոյիշեալ խմբակցութեան հետ, իր իսկ բացատրութեամբ, կապ ունի նաեւ անոր պարագլուխներու ծայրայեղ կեցուածքներուն հետ՝ Ռուսաստանի դէմ:

* * *

Ուրիշներու նման առեղծուածային խօսքերով, հանելուկներով չխօսելու համար, մի քանի տարրական ակնարկութիւններ ալ առաջարկեմ աստեղ:

Այս մասին գիտցածս, վստահաբար ամբողջական չէ: Եւ ինծի համար աւելի լա՛ւ – փառք Աստուծոյ – որ ամէն բան չեմ գիտեր, այս բնոյթի նիւթերու կապակցութեամբ:

Սակայն մասնակի, նուազագոյն գիտցածս գոնէ, արձանագրեմ: Թերեւս օգտակար կ’ըլլայ:

Հայկական համաշխարհային ահաբեկչութեան օրերուն (այդ բառը, էն վախտ, ոչ միայն վատ բառ մը չէր, այլ ընդհակառակը. պատմական, աւանդական, գաղափարական եւ վիպապաշտ իմաստով կը գործածուէր, Հայութեան համար ուժ կ’արտայայտէր, ուժ կը ներշնչէր), այդ խառնիճաղանճ ժամանակներուն, հիմնական ըմբռողութիւնը այն էր, թէ՝ ՀԱՀ Գաղտնի Բանակը սերտօրէն կապուած է պաղեստինեան ահաբեկչական շրջանակներուն: Որոնք իրենց կարգին, կապուած էին՝ Մոսկուայի: Այս ուղղութեամբ անշուշտ ակնյայտ նշաններ, շօշափելի իրականութիւններ ալ կային…

Այստեղ է թերեւս ակունքային պատճառներէն մէկը, որ Ալեքը չէր կրնար միանալ վերոյիշեալ այդ «Բեւեռ»ի թունդ ամերիկամոլ, հիւանդագին աստիճանի ռուսատեաց, քառակուսի դիրքորոշումներուն, բութ ու բթամիտ, զաւեշտալի կեցուածքներուն:

Նոյն դիտանկիւնէն եւ տրամաբանութեամբ, սակայն հակառակ ուղղութեամբ, ՀՑԱրդարութեան Մարտիկներու/ՀՅԲանակի շրջանակներէն սերած որոշ անձեր ալ իրենց գոյները դուրս տուին 2018-ին, Երեւանի «գունաւոր յեղափոխութեան» առիթով: Թերեւս նաեւ այդ կը նշանակէ՝ «գունաւոր» յեղափոխութիւն… Այդ առիթով է որ ամէն մարդ իր իսկական գոյնը կը յայտնաբերէ, դուրս կու տայ:

Իսկ ոմանք, իրենց այդպէս բացայայտուած գոյնի ներկը, իրենց խոշոր ֆրչայով գետինը քսելով, իրենք զիրենք է որ անկիւնաւորեցին, իրենց սենեակին անկիւնը: Այդ ալ՝ ոտնաբոպիկ: Այսինքն, այդ անկիւնէն հիմա ետ դուրս գալու համար, ոչ միայն ստիպուած են իրենց ներկած գետնին վրայէն քալելով զայն արատաւորելու, այլ նաեւ պիտի սահին ու իյնան:

Մինչ այդ ներկը, շուտով չի կրնար չորնալ: Քանի որ շատ, շատ, հայի յորդառատ արիւնը կայ հիմա, մէջը խառնուած…

* * *

Այս ալ անձնական վկայութիւն մը, մի քանի յիշատակներ ՝

Ալեքի հայրը, մեր ընտանեկան բժիշկն էր, Լիբանան: Նաեւ մօտիկ բարեկամը պապայիս:

Մեր երեխայ տարիքին, կը պատահէր որ ան իր տան մէջ կը խնամէր զիս, եղբայրս եւ այժմ լուսահոգի քոյրս: Մանաւանդ երբ որ գիւղն էինք, Պօլօնիա, ամառուայ դպրոցական արձակուրդին:

Միշտ ուրախ, կայտառ եւ կենսունակ մարդ էր: Լման դէմքը մնայուն ժպիտով մը լուսաւորուած էր, որուն աղբիւրը՝ աչքերուն մէջն էր, խորքը – այնքան զօրեղ, որ  կ’երեւնար, կը կայծկլտար, հակառակ իր հաստ ակնոցներուն -:

Այսօրուայ պէս կը յիշեմ այն պահը, երբ փօլիոյի պատուաստի այդ վարդագոյն, իբրեւ թէ ելակի համով հեղուկը կաթկթեցուց, դուրս հանել տուած լեզուիս վրայ: Յօնքերը վեր հանած, աաաաա՜ա ըսելով, որպէսզի ես ալ այդ կանչին միանամ, եւ այդպէսով բերանս բաց մնայ: (Անշուշտ պէտք եղածէն շատ աւելի բարձր ձայնով կը գոռայի ես այդ «ԱԱԱԱԱԱԱԱ՜»ն, եւ շարուկանեցի պոռալ, կաթիլները կլլելէս ետք ալ: Ինչ որ իր խնդուքը պատճառեց: )

Նաեւ կը յիշեմ այդ տափակ փայտիկները, որոնցմով նոյն – շատախօս – լեզուս մեղմօրէն վար կ’իջեցնէր, կոկորդս ստուգելու համար – միշտ կոկորդի բորբոքում ունէի – :

Երբ որ ուրիշ քննութիւն մը պիտի կատարէր, եւ անկարգ էի – միշտ անկարգ էի -, ձեռքս մէկ հատ այդ փայտիկներէն կու տար որպէսզի հետը խաղամ, քիչ մը հանդարտիմ, ու ինք ալ իր գործը կարենայ կատարել: Այդ մէկ հատը որ արագ մը կոտրէի, այդ քաջագործութիւնս պսակող յաղթական ճիչս դեռ չաւարտած, արդէն անմիջապէս նոր մը կը դնէր ձեռքիս մէջ:

Փոխանակ վախնալու որ բժիշկի պիտի եդթայինք, միշտ ուրախ էինք երբ որ մամաս կը յայտնէր թէ մեզ Տոքթոր Ենիքոմշեանին մօտ պիտի տանի:

* * *

Աւելի ուշ, Ալեքը անհետացաւ մեր սովորական աշխարհէն…

Անկէ ետք, հայրը «ինկաւ»:

Այդ միշտ ժպտուներես, խանդավառ եւ աշխոյժ մարդը, դարձաւ մռայլ ու ինքնամփոփ, լռակեաց:

Արկածէն ետք, Ալեքը պաղեստինեան քէմփերու մէջ տարին, պահեցին, ժամանակ մը: Չեմ գիտեր ինչու, չէին ուզեր որ այդտեղէն դուրս ելլէ: Ի միջի այլոց, հայրս ալ իր հօրը օգնեց, որ զինք տուն բերեն:

Եղբայրը դաշնակցական ազդու ղեկավար էր, Արեւմտեան Պէյրութի մեր թաղերուն մէջ, իմ պատանեկան օրերուս: Յետոյ կուսակցական մամուլի գործիչ դարձաւ, Փարիզի մէջ:

Ուրիշ ժամանակներ էին: Ուրիշ աշխարհ մը:

* * *

Ալեքը բնաւ պէտք չէ որ միանար այդ ինքնահաւան ու մեծամիտ, պոռոտախօս, դատարկաբան արարածներու վատառողջ շրջանակներուն: Որոնց համակիրները հիմա ծաղրում, հայհոյում են իրեն, աներեւակայելի յերիւրանքներ են շպրտում իր հասցէին:

Կարծեմ ծանօթ ասացուածք մը կայ, որ ես մօտաւորապէս հետեւեալ ձեւով կը պատկերացնեմ՝ երբ որ առիւծը կը սկսի ծերանալ, չախալները կը սկսին «հետը իյնալ», շուրջը դառնալով քրքչալ, առջեւը կապիկութիւններ ընել: Զգուշաւոր հեռաւորութիւն մը պահելով, սակայն…

Հա… լաւ կ’ընեն այժմու այդ չախխալներն ու կապիկները, այդպէս, շատ չմօտենալու Ալեքին: Ալեքներուն:

Ինք ու իր նմանները, Պատմութեան ժամանակակից հանգրուանի՝ Հայոց Փառքի խորհրդանիշներն են: Հայ Ազգի արժանապատւութեան վերականգնումին, Հայոց Պատիւի վերահաստատման ժամանակաշրջանը կը ներկայացնեն, կը խորհրդանշեն:

Այժմ, մեր վերջին Փառքի ժամանակաշրջանը: Հիմա որ Արցախը չունինք:

* * *

Մինչդեռ էն վախտ, Հայ Ազգի գոյութենական ճակատամարտը հայկական հողի վրայ իսկ չէր, պետական բանակ չունէինք: Այնուհանդերձ, ամբողջ հոգիով եւ էութեամբ, բոլոր հարկաւոր միջոցներով՝ Արդարութիւն կը պահանջէինք:

Արդարեւ, այդ ժամանակներուն… «Բանակը գաղտնի էր, եւ Արդարութեան մարտիկները՝ անյայտ»:

Բայց լսեցին մեզ:

Միայն այ՛ն ժամանակ, լսեցին…

Հայդուկ Շամլեան

26 Յունուար 2022

Այս ատրճանակին անունը՝ « Parabellum Pistol » է .
սովորաբար կը կոչուի նաեւ Luger, սակայն բուն անունն է՝ Parabellum.
«Si vis pacem, para bellum», քսանհինգ դարերու խորքերէն եկող լատինական ասացուածքի մը հիման վրայ.
որ կը նշանակէ՝
«եթէ կ’ուզես խաղաղութիւն, պատրաստուէ պատերազմի»
Ենթա-գրացանկ / Սփիւռք 
Ենթա-գրացանկ / Հայկական Հարց 
Ենթա-գրացանկ / Հըդահիւն 
Ենթա-գրացանկ/ Շուշի...

Ընդհանուր Գրացանկ

Գլխաւոր Մուտք

Դաշնակները, եւ ծակ թմբուկները

Դժբախտաբար միշտ եղած են դաշնակցականներ, որոնք յանկարծ կը դառնան հակադաշնակցական: Իրենք իրենց էութեան մէկ մասնիկը, բաղադրիչը, կ’ուրանան:

Այդ – արտակարգ բայց ոչ անսովոր – երեւոյթը աւելի ցայտուն դարձաւ, երբ որ այս Հայաստանը իր անկախութիւնը հռչակեց, եւ դարձաւ իբրեւ թէ «պետութիւն»:

Այսինքն, այդ պատահական ինքնաժխտումի պարագաները դարձան ցայտուն՝ յաճախականութեան եւ քանակային իմաստներով միայն, ոչ թէ կարեւորութեան չափով: (Չնայած, ոմանք իրենք զիրենք Զօրավար Անդրանիկ կը կարծեն… Կամ ընդհանրապէս՝ Վերին Արտի Ցորենը… Եւ նոյնիսկ ըստ այնմ, կը գտնեն ալ իրենց տեսակին շատ յարմար հետեւորդներ…)

Իսկ որ վերջին տարիներուն, որոշ դաշնակցականներ իրենց ուխտը դրժեցին, ուղղակի՝ փաշինյանիզմի պատճառով (կամ պատճառաբանութեամբ…), դա էլ փաշինյանիզմի տիպական, բնորոշ ազդեցութիւնն է: Արտադրանք մը եւս՝ 2018ին գարնան յայտարարուած այդ նշանաւոր «կախարդական փայտիկ»ին: Որ ինչե՜ր պիտի կերտէր ու կառուցէր, բայց որ միայն ու բացառապէս փճացուց, աւերեց ու քանդեց, այն քիչը իսկ՝ որ գոնէ կար, որ ունէինք: Եւ այդ «կախարդական փայտիկ»ին կոտոշաւոր մուրճի վերածուիլը – որ խորքին մէջ, աւելի պատշաճ ու անկեղծ խորհրդանիշն է՝ շարունակուող խորտակիչ գործընթացին -, տակաւին չտեսնելու կու տան, իրենց աններելի մոլորումը ընդունիլ չուզողմերը:

Սակայն վերջին վերլուծումով, հաշուի առնելով նաեւ Սփիւռքը (որու ամբողջական ուժին եւ ուժականութեան, ի դէպ, տակաւին ծանօթ չեն այն – իրենց երկիրը տակաւին չլքած – հայաստանցիներն ու արցախցիները, որոնք դեռ յիսուն տարեկանէն վար են…), ներազգային ռազմաճակատի վրայ, այս դժոխածին վարչակարգին դիմադրող ամենազօրեղ ուժը – համեմատական կարգով, հաստատ -՝ ՀՅԴաշնակցութիւնն է:

Մինչդեռ, այս համաշխարհային Կազմակերպութիւնը (եւ ոչ միայն ՀՅԴ անունը կրող կուսակցութիւնը – եւ այս ալ լաւ չեն գիտեր, Անդրկովկասէն տակաւին չփախած հայերից շատերը -), դաշնակցական միջազգային Կազմութիւնը, յետ-սովետական ժամանակաշրջանին, Հայաստանի մէջ, բնաւ ու երբեւիցէ չէ ունեցած այդ երկրին նախկին երկու նախագահներուն տեղայնական կարողութիւնները, քաղաքա-տնտեսական շրջանակը, միջոցները, կապերը, ցանցերը: Լծակներն ու ծծակները:

Ուրեմն, հա, որոշ չափով անախորժ է տեսնելը որ մի քանի դաշնակցականներ, դարձան քիչ թէ շատ փաշինյանական (քանզի, միշտ ալ յստակ չէ… ոմանք կարծես արդէն, հիմնականօրէն անձնական պատճառներով, հակադաշնակցական էին, եւ փաշինյանիզմը միայն շողշողուն առիթ մը եղաւ, որ իրենց իսկական գոյնը դուրս տան) :

Սակայն վստահաբար – եւ անհամեմատօրէն – աւելի ցնցիչ է դիտելն ու անդրադառնալը, ամէն օր – օրը նոյնիսկ մի քանի անգամ -, թէ ինչպէս՝ ամբողջ պետական կառոյց մը, յատկապէս իր ԱԱԾով, դատախազութեամբ, բազմաթիւ դատաւորներով, բոլոր ոստիկաններով ու լման բանակով, տեղի ունեցած – եւ դեռ ընթացիկ – Հայոց Աղէտով հանդերձ, կը ծառայեն՝ Փաշինյանի մը:

Ի դէմ՝ քսան տարի շարունակ միեւնոյն ԱԱԾներու, մամածըներու եւ մնացեալ բոլոր իբրեւ թէ պետական հիմնարկներ ներկայացնողների նախկին տէրերը եղած, այդ բոլորին սնանողները, կերակրողները եւ փառապանծ ստնտուները հանդիսացած, սոյն կարծեցեալ «պետութեան» նախորդ երկու գերագոյն պետերը: Որոնք մինչդեռ, իրենց վախտ, որքան ամուր, զօրաւոր եւ ուժեղ կ’երեւնային:

Դեռ չխօսելու համար քսան տարի շարունակ երկրի սանձները բռնած վերոնշեալ նախագահներուն իրբեւ թէ մերձաւորները, այլ ու այլազան հեղինակութիւններ ունեցող դաշնակիցները, բազմատեսակ Օրինաց-մոռինացները, Դոդիներն ու մօտիները, կարծեցեալ մօտիկները, որոնք յանկարծ իրենց դողդոջուն տոտիկները իրենց – խոշոր – վիզերուն անցուցած, հոփ, մէկէն անհետացան, պահուըտեցան: Ni vu, ni connu… Ամէն մէկը՝ իր գործերո՜ւն… Թէկուզ հենց որ յատուկ, փոքրիկ զանգակը հնչէ, անոնք ալ վազելով կու գան. կը փութան, փութանաների նման ծունկի գալու համար՝ Պէթմէնի վատ ֆիլմէ մը դուրս ելած, հայերուն վայել այդ ամենակարող Փենկուէնին առջեւը:

Չէ… այս «Հայաստան»ը իրօք արժանի չէր, ՀՅԴ-ին՝ https://haytougchamlian.blog/հայաստանը-արժանի-չէ-հյդ-ին/

Ափսոս:

Oh well…

Հայդուկ Շամլեան

04 Յունուար 2022

«Բայց մենք չընկանքմենք միշտ կանք 
Մենք չհանգանք, դեռ կը գանք…»
Ենթա-գրացանկ / Սփիւռք 
Ենթա-գրացանկ / Հայկական Հարց 
Ենթա-գրացանկ / Հըդահիւն 
Ենթա-գրացանկ/ Շուշի...

Ընդհանուր Գրացանկ

Գլխաւոր Մուտք

Ի Յուշ…

8-րդ Հանգրուանը – 24.07.2021

Մէսթըր Կարոն ալ գնաց… Մաս 1՝ 陽 (Արցախէն առաջ) – 08.04.2021

Հայ Ազգի Դամբանական – 15.11.2020

Կանաչ Դուռը – Մարտ 2001/Յունիս 2020

Նորէն մէկը մեռաւ… – 09.04.2020

Անիծեալ Ամիսը – Ապրիլ 2019

Մնալ արթուն – 19.02.2019

Ցտեսութիւն, Վաչիկ (2016)

Պարոն Շահինեանը – 22 Փետրուար 2009

Մարուխեան, Forever (1999)

Յիշողութեան ծեր պահակը (1992)

The blank pages of a White Paper

I have read the 124-page document entitled “A White Paper – The Karabakh War of 2020 and the Future of Armenia’s Foreign and Security Policies” in its original English version.

In all honesty, the book does not deserve more than the minimal reaction that will be presented in this article. I was disappointed by this, because from the fragmentary comments I had encountered regarding this document, I had thought that it would have provided me with an opportunity to make a contrary and exhaustive presentation, on an important subject.

But in any case, after losing Shoushi in particular, I no longer have the desire – or even the strength – to make superfluous efforts. And I don’t think that the tiny portion of this White Paper that deals with our National Question will find any takers at all. Especially not at this stage of the Armenian History.

As far as the said national question is concerned, the 3 authors of the document express their subjective and biased opinion, in a few paragraphs. With an obvious ideological and political orientation, which they do not really try to hide, but which is predictable and ordinary, not original at all.

The rest, in essence, has little to do with the subject of our National Question. It’s a mishmash, vaguely pretentious, occasionally informative, but largely irrelevant.

* * *

However, with regard to – among other things – the aforementioned national question – which seems to be its main objective, vainly disguised by everything else… – the book is somewhat misleading.

While appearing to base its conclusions on the opinions of numerous “experts”, the document displays the contradictory, diametrically opposed opinions of 45 individuals. The latter are, moreover, arbitrarily chosen, and certainly cannot represent the entire Diaspora, far from it. (It should also be noted that the authors sent their questionnaire to 73 people, 28 of whom did not even bother to reply.)

So, according to the document itself, some of these 45 people expressed an opinion and a position symmetrically opposite and opposed to those of the 3 authors. And it is not known what proportion of these 45 participants thus have an opinion opposite to that expressed by the 3 authors, in their doctrinal conclusions.

* * *

But while we’re at it, let’s sketch out some basic answers, on the substance of the matter.

What the authors are essentially saying is that Armenians need to separate their national agenda from their state agenda.

This is what the ultimate salvation, the urgent rescue, of their state would require.

Since they present themselves as experts, we would have liked to hear these eminent authors cite at least one example, one and only one example, of a single ethnic community in the world, with a state bearing their name, whose diaspora would take care of the national agenda, while their state would have a mysterious separate agenda, which would be emptied of its national content…

The reality is, that it is only stateless peoples, who pursue their national agenda outside the territories on which they aspire to found a state.

Those are called “stateless nations“.

Palestinians, Kurds…

In the case of all peoples who have a State, it is in fact… the opposite!

It is their state that sets the national agenda, and their diaspora only assists their state, if at all, in this regard.

I don’t know about anywhere else, but that’s the way it is on our planet.

* * *

Moreover, the authors of this White Paper are under the impression that the national agenda of the Armenian state is a feverish fantasy of its Diaspora. And that, moreover, it is this one which imposes it to that one.

But…the said National Agenda is embedded, enshrined, formally and explicitly formulated in the very founding Acts of the present Republic of Armenia.

The founding Acts of the present Armenian state are signed, by the way, by the then boss of the Bostonian-Lebanese author of this amusing White Book.

Let us speak even more clearly: the Armenian Question is expressly stipulated in the Declaration of Independence of the present Republic of Armenia. Signed and proclaimed in 1991. By a person named Levon Ter-Petrosyan.

As I said above, I don’t have the strength I used to have, so I’m not going to translate here a precise and detailed article I had written on this subject. But here it is (it’s all there) :

https://haytougchamlian.blog/առաջին-նախագահին-վերջին- սխալները/

 * * *

Now, at the stage of Armenia’s independence, not only did the Diaspora have neither the intention nor the means to impose anything on the re-emerging Armenian state, but the Diaspora was not even that enthusiastic about the idea that Armenia should proceed so quickly, so precipitously, in such a hasty, irrational, disorganized and chaotic manner, to Independence.

Even the Diaspora Party, the original founder of the Republic of Armenia, which had called for the return of the Republic to independence during 70 years of Soviet rule, advocated a gradual, step-by-step approach to independence.

Therefore, rather than scolding – or even insulting – a certain Diaspora, moreover in its current state, urging it to “leave the Armenian state alone”, the authors concerned would be better advised to submit a very simple and expeditious recommendation to the government and the Parliament of Armenia: modify, rewrite and reformulate the Declaration of Independence of the Republic of Armenia. At the very least.

No big deal, right… ?

And it is during this interesting process that we will see what Armenians, in Armenia and the rest of the world, really think about the matter at hand. And not just 3 authors of a vast, pompous thing, and 45 participants in their questionnaire – an unquantified proportion of whom are totally, frontally, head-on opposed to their opinion -.

It is not necessary to continue, on this level.

By arguing, for example, that the national agenda in question, not only is not a danger to Armenia’s national security, but it is rather an the ultimate guarantee for it. The blatant and current proof of this is the continuing aggression, the invasion of Armenia itself – still ongoing, if not yet to be followed – after the loss of Artsakh.

And this famous special road, this reserved “corridor” between the Turks of the South Caucasus and their brothers in Anatolia, it is demanded by all these Turks, why? Because of our national agenda?

Seriously…

So the Turks want such a highway between them, through Armenia, because… they feel threatened by our national agenda?

Panturquism would therefore be a means of defence for the Turks. A legitimate measure of self-defence, against the terrible Armenian threat…

It is so clear. Just as it was for the Meds Yeghern. Which, as everyone knows perfectly, was in fact caused by… the Armenians.

Because of their national agenda, of course !

While from 1907 to 1913, the armenian Party, considered to be the one of radical nationalists, had resigned itself to establish a relationship of collaboration with the Turks. It even turned a blind eye to the massacres in Cilicia, the precursors of “1915”. Important members of the said Party became downright Ottoman deputies. Sitting in the Turkish Parliament…

It was the happy and so promising “Era of Peace”. The time of reconciliation. The time to turn the page, to finally look towards the Future…

These are exactly the same words we hear now, yes.

But, that was at the beginning of the 19th century…

We’ve been there.

So have the Turks…

* * *

Insofar as the national agenda of the Armenians is necessary and indispensable for the viability of the Armenian state (we do not yet claim to speak of survival, nor of durability, but only of viability…), the proposal of the authors of the White Paper in question consists of wanting to save the Armenian state, by killing it.

By putting and en to its agony more precisely…

* * *

In a particularly strange paragraph, the authors of the White Paper in question themselves dictate what would be an acceptable response to their opinion, should we ever have the audacity to disagree with it.

They themselves peremptorily frame a possible (unthinkable?) refutation of their position.

Instead of being offended, let’s play their game, come on. Why not?

So here it is, an alternative to their proposal for Armenia’s final national suicide would be the following scenario:

1) We proceed to the demarcation of that newly created, Armenia-Azerbaijan border line.

We are not talking about a Peace Treaty, but about the demarcation of a border, based on a ceasefire agreement.

This official formality will therefore establish a boundary that will be as final as any boundary agreed upon in these circumstances…

In fact, a border resulting from a ceasefire agreement, not a peace treaty, is more accurately called a front line.

In any case, this procedure is unavoidable. Since at this stage it is impossible for us to start the war again.

By the way, when the authors of the White Paper refer to the cease-fire agreement, they systematically call it the “10 November Declaration”…

This is very strange, in a document issued by experts.

Indeed, there was certainly a declaration on November 10, 2020.

But it was to announce a formal agreement, signed the day before.

So why talk about a November 10 declaration, when it is in fact an agreement, a formal document, signed by Azerbaijan, Armenia and Russia.

We will not discuss here various possible conjectures, in an attempt to explain this strange procedure of the authors of the White Paper in question…

However, let us emphasize here that the aforementioned border demarcation is an obvious corollary, an inevitable and unavoidable consequence, an element of the implicit but obvious content, of the ceasefire agreement signed on 09 November 2020.

When territories are ceded – and received – they must be clearly defined

2) As soon as this is done, Russian soldiers will position themselves all along the eastern border of Armenia, just as they are already doing on the western border. The residue of Artsakh is also surrounded by Russian soldiers now.

Therefore, considering that it is not likely that Georgia or Iran will attack Armenia militarily, the threat of war will be dissipated. And this is for an indefinite period.

Otherwise, Nato (via Turkey) will have to fight this time directly against Russia… In which case good luck to them all. We have already given, thank you very much!

But in such a scenario, it is not only Armenia that will be confronted with an “existential”, even apocalyptic, test.

3) We will then set about the task of rehabilitating Armenia, in all respects.

Noting that the ceasefire agreement signed on November 9, 2020 puts an end to all economic hindrances inflicted on Armenia so far.

4) We’ll see what happens next, if anything… In due course…

Sorry for the authors of the White Paper, because this scenario is certainly not suitable for the West. For NATO, that is…

* * *

The authors of the White Paper in question seriously underestimate the powerful and profound nationalist backlash among Armenians that will result from the humiliating, catastrophic and dishonorable defeat they have just suffered.

Perhaps this is what the Armenians needed, a new vitality. To shake themselves, to find themselves, to live a new and salutary Zartonk, like the one that had blossomed in the 1830s, after several centuries of morbid torpor, of national nothingness, of enslavement, of collective self-abrogation.

The return of the pendulum will give the right time, again.

However, for an indefinite period of time, the subject matter of this White Paper is likely to be “fashionable”.

For there are two reactions in a situation like the one the Armenians are experiencing right now: Vichy, or De Gaulle. And on the spot, it is rather Vichy which prevails… This is an integral part of the process of Defeat. Which is however not irreversible.

It is fear (there is no better word, in this case applicable), a banal feeling of fear, that one wants to present as the Voice of Reason, the Way of Realism. As if…

By considering that Armenians are incapable of assuming a situation of “permanent war”, the authors of this White Paper advocate a permanent capitulation. A continual retreat, a perpetual national withdrawal, ad infinitum.

Is that really a solution?

The thirteen months that have passed since the loss of Artsakh, against the backdrop of the conciliatory and pacifist posture of the Armenian government, prove that: no.

And that not only is this not a solution, but on the contrary, it makes the situation worse and more difficult.

With every concession, the attacker and invader demands a new concession.

The slightest gesture of appeasement is seen as a sign of weakness, a new opportunity for aggression.

This would leave the “solution” of total submission. What a good idea!, since the current Turkey claims to be an Ottoman country…

But then… the brilliant Future that we have been promised since the loss of Artsakh, rather than the future, would be a dizzying return to the past. To the time of that imaginary happy cohabitation of five centuries between Armenians and Turks, under the Turkish Rule.

It was such a wonderful, ideal time. A utopia that became a tangible reality. But which, quite unfortunately, the national agenda of some Armenians violently destroyed. Causing the deplorable Tragedy that we all know… What a shame…

Thus, even the modern revisionism of our History would only be a recycling of the usual revisionism that the negationists, the genocide-denialists, have been serving us for a long time. And that some Armenians have never stopped believing.

* * *

Libaridian is true to himself. This is his moment of triumph, so let him savor it a little. It’s only fair…

A quarter of a century later, there is clearly no point in arguing with him and Levon Ter-Petrosyan’s supporters like him. Everything has been said, on this internal front.

So at this point, yes, bravo. They won. Congratulations. As far as this round goes…

But the case of the other two authors in question is different.

(I’ll spare the kindly “Armenia’s Ministry of Defense expert in 2018 and 2019” here, who admits that herself, in the document at hand. So her boss at that time, whom she served with her wise expert advice, is thus the guy who valiantly launched the provocative, bellicose slogan “new war, new territories!“; at the very least and among other things, a trigger for the masterful beating that ensued, that was inflicted upon us. An element of the staggering poker coup, of the enormous bluff of the “revolutionary” regime, which generated all those incredible losses, this unspeakable carnage… The same Minister of Defence, who thus benefited from the advice of the author of the White Paper in question, is moreover, at this very moment. in prison. In connection with what he would have done – or not done -, in that capacity, before and/or during the disastrous war of 2020. No, that’s okay… we’ll put all that aside…)

In the case of two other authors, therefore, despite all the intense efforts they make to give their words an appearance of a “cerebral” approach to the current state of things, the undersigned is under the impression that their actions are the result of the extreme emotional shock that all Armenians are experiencing in the catastrophic situation that has been going on for more than a year now, and that continues to worsen.

(Yes, I can pass for an expert in psychology, if the 45 respondents to the questionnaire used for this White Paper, as well as the 3 authors concerned, are experts on all the subjects addressed in it).

If this is the deep motivation of this book (which cannot have any other significant effect), then, why not. Let’s hope that it worked for them.

If not, I would recommend that they… drink.

It is a less laborious way of trying to ease the suffering of the soul, and it is possibly more effective than publishing such a document.

Of course, it is not a cure, the relief is – each time – only temporary. But it is better than nothing.

Let’s take that as a victory, at this stage.

Haytoug Chamlian

Montreal, November 24, 2021

no comment…