Մանկութեան… սուր յուշեր

Լիբանան, «Պօլօնեա»: 1960ական թուականներուն վերջերը կամ 70ականներուն սկիզբը:

Այդ թուականին, լայնատարած գիւղին ներքեւի ծայրամասը կը գտնուէր մեր տունը: Կից, միացեալ պատով մը փակած՝ Սիրուն Թանթիկենցս (հօրաքոյրս) տունին: Տափաստանի մը վրայ՝ առանձին ու առանձնացած, զոյգ տուներ:

Անկէ աւել վար, տուն չկար: Բայց կար մեռելատուն մը, բառին իսկական իմաստով: Այսինքն՝ կարճուկ շէնք մը, որուն մէջ դիակներ կը տեղադրէին:

Այս մասին աւելի բան չեմ կրնար նկարագրել, քանի որ երեխայական սարսափի պատճառով, չէի կրնար իջնել ու նայիլ իսկ, թէ ճիշդ ինչ կար այդտեղ: Բարեբախտաբար ձորի մը վերեւն էինք, այնպէս որ, երեւելի չէր այս տարօրինակ գերեզմանատունը – ննջեցեալներու մարմինները չէին թաղեր այդտեղ, այլ դարակներու մէջ կը տեղաւորէին… այս ամէնը աւելի ուշ հասկցայ… այն ժամանակ այս մասին բան մըն ալ չէի գիտեր, բացի միայն մէկ բանէ՝ երբեք չիջնել այդտեղ, չմօտենալ իսկ, բնաւ չխօսիլ ու չլսել այդ մասին, համոզուիլ որ մեր տան առջեւի բաժինէն ետք, աւելի վարը, ուրիշ որեւէ բան չկայ. բացի, լիբանանեան աննման բնութիւնը. հոյակապ ձոր մը, ծառերով լեցուած:

Տունի առջեւի տափաստանէն անդին՝ հողէ ճամբայ մը կ’անցնէր: Դէպի աջ կողմ՝ անբնակ եւ խորտուբորտ տարածքով մը, կը տանէր անասուններու սպանդանոցը: Մասլախ: Իսկ միւս ուղղութեամբ, աւելի զառիվար ընթացքով՝ դէպի ուրիշ տեղ մը, ուր կարծեմ ամենավարը ճաշարան մը կար:

Երբ որ մեր ստամոքսներուն սիրոյն զոհաբերուող, դատապարտուած անասունին ձայնը լսէինք – զայն սպանդի օրը միայն կը բերէին այդտեղ -, խմբակ մը ընկերներով, կը վազէինք դէպի մասլախը: Եւ անոր ճիշդ դիմացը, փոքր բլրակի մը վերեւը, գետինը կը պառկէինք, որպէսզի այդպէս պահուըտած, դիտենք: Վայելենք:

Կովը կը պառկեցնէին մէկ կողմին վրայ, վիզը՝ արիւնատար ջրանցքին վերեւը, եւ գլուխը կը կտրէին: Ապա յատուկ սարքերով, ծանր շղթաներով ոտքերը կը կապէին, եւ անգլուխ անասունը կը բարձրացնէին, կը կախէին: Յետոյ, զայն կը մորթազերծէին:

Իսկ բուն պահը, այն՝ որ անհամբեր կը սպասէինք, այն հանգրուանն էր, երբ դանակով մը՝ վերէ՜ն վար փորը կը բանային: Զիփփըրի պէս:

Ներքին բոլոր գործարանները – պաղարսըխները, կ’ըսէինք – մէկ անգամէն դուրս կը թափուէին:

Այդ որ տեղի ունենար, կ’ուզէինք ծափահարել: Սակայն լուռ կը մնայինք, որպէսզի մեզ չտեսնեն: Եռանդոտ փսփսուքներով իրարու կը շնորհաւորէինք:

Օր մըն ալ սակայն, մեզմէ մէկը փայլուն մտայղացումը ունեցաւ… քարեր նետելո՛ւ, դէպի՝ կովը մորթած, մորթը հանած եւ փորը մաքրելու սկսած մարդիկը:

Իր այդ ափսոսալի վարքագիծը անասուններու պաշտպանութեան կամ բնապահպանութեան մղումներով չէր. այն ժամանակ, այդ գաղափարաբանութիւնները այսօրուայ վարդապետական մոլեռանդութեան աստիճանը չունէին: Այլ ընդհակառակը, տղան այնքան խանդավառուած, այնքան գրգռուած, «տաքցած» էր իր տեսածովը, որ յուզումէն չգիտցաւ ինչ ընէ, եալլա, ոտքի ելաւ եւ պոռալով, սկսաւ քարեր նետել:

Այլ խօսքով, դիտելով սպանդը կովուն, տղան դարձաւ՝ էշ… [այստեղ, պատմութիւնն ալ կենդանանիսթական առակ դարձաւ… Լա Ֆոնթէնը խալթ կերեր է…]

Ինչ որ է… Այդ քարկոծական սխրանքին հետեւանքը այն եղաւ որ, կովասպաններէն մէկը, ձեռքը՝ խոշո՜ր դանակ մը – մաշէթայի պէս բան մը – առած, սկսաւ խոյանալ [see what I did, there?… խոյ-անալ…] դէպի մեզի, սպառնական բաներ գոռալով:

Խումբին բոլոր երեխաները, անմիջապէս անհետացան: Ոմանք խնդալով, ոմանք վախի ճիչեր արձակելով, ամէն մէկը տարբեր ուղղութեամբ մը վազեց, ու գնաց:

Մնացի միայն ես:

Ինչո՞ւ: Քանի որ ես շատ քա՞ջ էի:

Ուալլա… չէ…

Նախ, սարսափէս քարացած էի: Արդէն հողին վրայ պառկած էինք, բայց յանկարծ աւելի փակեցայ գետնին:

Բայց նաեւ, ես այն ատեն թոմպուլիկ-մոմպուլիկ, թոսսո՛ւն մանջուկ մըն էի: Եթէ վազել փորձէի, այդ մարդը մեր վրայ այդքան արագ կը վազէր կոր, որ իմ ետեւէս վստահաբար պիտի հասնէր: Եւ չէի ուզեր որ ան կռնակիս մէջ խոթէ իր այդ հսկայական դանակը, յետոյ զիս օդը հանէ այդպէս, եւ օդին մէջ կլոր-կլոր դարձնէ, շամփուրին անցած դմակոտ ջալաղաճի մը պէս, դէմքը դէպի երկինք՝ հրէշային ծիծաղներ արձակելով, մինչ գիւղի բնակիչները հեռուէն պիտի դիտէին այդ ահաւոր տեսարանը, խայտառակ վախճանս, հում խորովածի վերածուի՛լս:

Ուրեմն, նախընտրեցի եղած տեղս մնալ:

Եւ սկսայ անշուշտ լալ:

Հիմա, խնդիրը, հետեւեալն էր:

Մարդը, ոչ միայն անշուշտ թէ որեւէ նպատակ չունէր դանակը գործածելու, ալ ոչ մէկ միտում ունէր մեզի – ճկոյթ մատիկովը իսկ – դպնալու անգամ: Իր ըրածին նպատակը մեզ միայն վախցնել էր, որպէսզի փախինք, երթանք, իրենք ալ հանգիստ իրենց գործը շարունակեն:

Բայց իմ աննախատեսելի – եւ անբնական – անշարժացումս, լման աւրեց ամէն բան:

Երբ որ արդէն տեսաւ որ, վախէս գրեթէ տակս ըրած, եղած տեղէս չեմ շարժիր կոր, նախ՝ սկսաւ դանդաղեցնել վազքը: Յուսալով որ դեռ ինքզինքս կը հաւաքեմ, ոտքի կ’ելլեմ եւ ես ալ կը փախչիմ:

Չեղաւ: Մնացի տեղս, երեսիս տակի հողը արցունքներովս ցեխի վերածուած, մինչ մարդը կամացցաւ, կամացցաւ, եւ վերջի վերջոյ հասաւ ճիշդ քովս: Ուր կանգնեցաւ:

Էհ, ակամ… now what ?!

Mexican Standoffը հանրածանօթ է: Ասիկա քիչերը գիտեն՝ Lebanese Standoffն է:

Ուրեմն պահ մը այդպէս, կեցանք:

Դեռ ջղային բաներ մը ալ պոռաց: Տակաւին յուսալով որ արդիւնք կու տայ: Միակ հետեւանքը այն եղաւ, որ ամէն մէկ պոռալուն՝ հեծկլտուքս աւելի սաստկացաւ: Մանաւանդ որ, աչքիս տակէն կը նայէի կոր, եւ մարդուն մաշէթա-ին եւ զայն բռնած ձեռքին վրայ, պոլ-պոլ արիւն կար. մորթուած կովուն գորշ, տակաւին հաւանաբար տաքուկ, թանձր արիւնը…

Վերջապէս լռեց: Քիչ մըն ալ կեցաւ: Յետոյ ետ գնաց, գլուխը շարժելով: Բաներ մըն ալ քիթին տակէն մրթմրթալով… «եա խխարա»ն միայն հասկցայ… (բացառապէս հայերու հետ յարաբերելով, վրան ալ՝ սօֆու հայկական դպրոցի աշակերտ, լաւ արաբերէն չէի գիտեր…)

Քիչ մըն ալ սպասեցի, որպէսզի վստահ ըլլամ որ վտանգ չմնաց: Յետոյ ոտքի ելայ, աչքերս եւ թօմպուլ թուշերս սրբեցի – խլինքներս ներս քաշելով -, վրայիս հողը թօթափեցի, եւ գլուխս կախ, ձեռքերս գրպաններուս մէջ, փոքր քարերուն կիցեր տալով, դանդաղ քայլերով տուն գացի: Այդ ճամբան երբեք այդքան երկար չէր եղած…

Յաջորդ օրը, բոլոր միւսներուն ըսի որ՝ հահա՜, վախկոտնե՛ր. ամէնքդ փախաք գացիք, հը՞: Ես, կեցա՛յ: Եւ այդ ապուշ մարդը, ինքն է, որ ինձմէ վախցաւ, չհամարձակեցաւ դպնալ գլխուս մէկ մազին անգամ: Եւ մինչեւ որ ներողութիւն չըսէ, չձգեցի որ ետ երթայ: Եթէ ոչ… եթէ ոչ…Պապաս իրեն դա՛սը կու տար…

* * * * *

Ուրիշ ամառ մըն ալ, վերոյիշեալ հօրաքրոջս զաւակը, Վահէն, Գանատայի մէջ վիրաբուժական գործողութեան ենթարկուելէ ետք, պիտի վերադառնար տուն:

Ինչպէս ըսի, տուները իրարու բառացիօրէն կից էին:

Վահէն երեկոյան պիտի հասնէր:

Որոշեցին որ այս առիթով, մատաղ պիտի ընեն: Մեզի համար սովորական բան մը չէր, ասիկա: Միակ անգամն է որ այդպիսի բան անձնապէս տեսած եմ, Լիբանանի օրերուս: Բայց կար, այդ սովորութիւնը:

Առտուն ուրեմն, մեծերը գացին ապսպրանքը կատարելու:

Գառնուկը բերին, կապեցին տունին առջեւը: Երեկոյան պիտի գար, մորթողը… Վահէին հասնելու պահին:

Մօտ ժամ մը, Վահէին համար հաւաքուած ընտանիքներու միւս երեխաները եւ  ես, խաղացինք ու զուարճացանք, գառնուկին հետ:

Որոշ պահէ մը ետք, միւս երեխաները ձանձրացան, գացին ուրիշ բաներով զբաղուելու: Միայն ես մնացի գառնուկին հետ: Ամբողջ օրը…

Փոքրիկ, սեւուլիկ, հեզ ու սիրալիր, շատ համակրելի գառնուկիկ մըն էր:

Կերակրեցի՜, ջուր խմցուցի՜: Վիզին կապուած պարանէն բռնած, պտտցուցի տան առջեւի տափաստանին մէջ:

Մտերմացանք:

Երբ որ մարդ չկար մեր մօտերը, սկսանք նոյնիսկ խօսակցիլ: Ինքը իր լեզուովը, ես իմ լեզուովս, խօսեցա՜նք ու խօսեցանք: Շատ լաւ ալ կը հասկցուէինք: Իրեն աւելի լաւ կը հասկնայի, քան թէ շատ մը անձերու: Եւ ինքն ալ ինծի աւելի լաւ կը հասկնար, վստահ էի, քան թէ շատեր:

Տունին առջեւ, աստիճաններուն վրայ, նոյնիսկ միասին քիչ մը քնացանք: Անուշ սիյէսթ մը ըրինք: Գլուխս իր փափուկ կողերուն վրայ, պարանը ձեռքս պահած: Յետոյ արթնցանք, ու նորէն սկսանք պտտիլ, գաղտնաբար զրուցել:

Սակայն երբ որ արեւը սկսաւ մարը մտնել, փորիս մէջը հանգոյց մը գոյացաւ. եւ սկսաւ հետզհետէ խոշորնալ, ծանրանալ…

Մօտ ատենէն, մտերիմ ընկերս պիտի մորթէին: Եւ՝ ուտէի՛ն:

Անհանդուրժելի էր այդ մոտալուտ հեռանկարը:

Մտածեցի զինք տեղ մը պահել: Բայց ո՞ւր… Մանաւանդ որ, որքան որ ալ իրարու կը հասկնայինք, դժուար է որ իրեն կարենայի բացատրել թէ պէտք չէ ձայն հանէ: Եւ եթէ հետը չպահուըտէի, մտահոգ եւ զիլ մէէ՜էէ, մէէէէէ՜-ներով վստահաբար զիս պիտի կանչէր: Ու զինք պիտի գտնէին: Եւ մորթէին: Եւ ուտէի՛ն:

Կրնայի հետը պահուըտիլ: Բայց մինչեւ ե՞րբ… Մանաւանդ որ այն օրերուն, շատ երկար ժամանակ չէի կրնար մնալ, առանց ուտելու… (Մանկութեանս պատկերներուն վրայ ընդհանրապէս, ձեռքս, բերանիս մօտ կամ մէջը, միշտ ուտելիք մը կայ… իսկ աւելի փոքր տարիքիս նկարներուն մէջ՝ Մամաս անվերջ ինծի կերակրելու վրայ է… մեծ դքալով… հսկայական աման մը, առջեւս… պատառը դեռ լման չկլլած, բերանս նորէն բացած…)

Ոճրագործ սպանիչը երբ որ եկաւ, լուծումը գտա՛:

Կաշիէ պատեանի մը մէջ, մի քանի տեսակ դանակներ բերած էր հետը: Ամէն մէկը, յատուկ գործածութեան մը համար:

Պատեանը դրաւ գետինը, որպէսզի գործի անցնելէ առաջ, հրամցուած ֆինճէն մը սուրճը խմէ: Կարծես թէ յաւելեալ ուժի պէտք ունէր, անխիղճ-անգութ սրիկան, գառնուկս գլխատելու համար: Իրեն ի՞նչ ըրած էր, որ: Մեզի՛ ինչ ըրած էր որ, բարի հայվանը: Որպէսզի զինք մորթենք: Եւ ուտե՛նք:

Ուրեմն, մինչ Վահէին գալուստը կը մօտենար, ընդհանուր թաշխալային մէջ, սուսիկ-փուսիկ մօտեցայ, դանակներու պատեանը առի, եւ փախայ:

Հինգ քայլ չէի առաջ, երբ որ արդէն Պապաս հասաւ ետեւէս: Նոյն պահուն լսեցի սարսափի ճիչեր: Տեսնելով ըրածս, բոլորը կը վախնային որ այդ չափազանց սուր դանակները՝ ձեռքիս մէջ, յանկարծ արկած մը պիտի պատահի, պիտի վնասուիմ:

Իր օրհնեալ ձեռքին ետեւի կողմովը, վզակոթիս այնպիսի հարուած մը տուաւ Պապաս (ծոծրակային կտրուկ սահհ’սուհհի բացառիկ վարպետն էր, Բաբազս), որ գլուխիս շուրջը՝ աստղեր, զանգակներ եւ մոմեր սկսան դառնալ: Գոյնզգոյն:

Ապա, անմիջապէս ձեռքէս խլեց սուր դանակները, ու զանոնք յանձնեց չար արարածին. լկտի դահիճին. գառնուկասպան գազանին: Որպէսզի գառնուկս մորթեն: Եւ ուտե՛ն:

Այդ պահուն արդէն, մութին մէջ, տուն բերող քովնտի ճամբուն վրայ երեւցան Վահէն հասցնող օթօյին լոյսերը: Ամէն մարդ զիս ու միջադէպս անմիջապէս մոռցաւ, եւ ուրախութեան հաւաքական կանչերով, բոլորը վազեցին Վահէն դիմաւորելու:

Պապաս ալ միացաւ իրենց: Սակայն նախ, խնդալով, պինդ պաչիկ մը փակցուց կախ վիզիս ճիշդ այն տեղը, ուր խփած էր:

Յետոյ իշտէ…  հա…

Գառնուկը մորթեցինք: Եւ կերա՛նք:

Ես ալ կերայ, այո…

Այդ բոլոր, սոսկալի յուզումներէն ետք, շատ անօթեցած էի…

Մ. Հայդուկ Շամլեան

02 Դեկտեմբեր 2022

and then, they were two…
Ենթա-գրացանկ / Սփիւռք 
Ենթա-գրացանկ / Հայկական Հարց 
Ենթա-գրացանկ / Հըդահիւն 
Ենթա-գրացանկ/ Շուշի...

Ընդհանուր Գրացանկ

Գլխաւոր Մուտք