Վերջին մեկնում

1982-ի Յունիսի սկիզբը, Իսրայէլեան բանակը ներխուժեց Լիբանան, եւ պաշարեց Արեւմտեան-Պէյրութը, ի դէմ՝ այդտեղ կեդրոնացած պաղեստինեան ուժերուն:

Իմ մանկութեան եւ պատանեկութեան թաղերս մնացին Իսրայէլի ռազմական այդ օղակին մէջ:

Հայ բնակիչները անցան՝ «միւս կողմ», քաղաքին քրիստոնէական շրջանը:

Մնացինք հազիւ երկու հարիւրի չափ անձեր, որպէսզի պահակ կանգնինք այդ շրջանին հայոց համայնքի ազգային կալուածներուն, եւ նաեւ դատարկուած սեփական տուներուն:

Նախ մամաս, քոյրս եւ եղբայրս՝ գացին: Պապաս, սկիզբը  մնաց հետս, որպէսզի զիս մինակ չթողնէ – տասնըեօթը տարեկան էի – : Սակայն առաւօտ մը, երբ որ տուն գացի՝ լաւ մը ածիլուած, թախըմը հագուած եւ փողկապը կապած, փաստաբանական պայուսակն ալ ձեռքին, զիս կը սպասէր: Որպէսզի պայ-պայ ըսէ: Ինք ալ պիտի երթար «միւս կողմ», միանար մեր ընտանիքի մնացեալներուն:

Շէնքի մէջ կը բնակէինք: Կը յիշեմ, ես դեռ հազիւ դուռէն ներս մտած էի, ինք արդէն դուրս ելաւ, եւ արագ-արագ սուրած, գրեթէ վազեց, անցքին մէջէն, դէպի վերելակը:

Կրնայ ըլլալ որ կ’աճապարէր, որպէսզի զիս վեր հանած նոյն վերելակը կարենայ «բռնել, առաջ որ ուրիշ մէկը զայն կանչէ – օրուայ այդ կարճ պահն էր, երբ ելեկտրականութիւն կը ստանայինք տակաւին  -:

Կամ ալ, անհամբեր էր միանալու մամայիս եւ իր միւս զաւակներուն: Ամէն ջանք թափած էր, բայց այլեւս յոյս չունէր որ կրնայ զիս համոզել, որ ես ալ երթամ:

Վազելու ընթացքին, առանց ետեւ նայելու, մի քանի խօսք ըսաւ միայն ինծի՝ «փորձէ միայն ողջ մնալ, տղաս» :

Հօրս – ի միջի այլոց – այդ խրատը, ականջիս օղ ըրած եմ:

Իսկ հայր դառնալէս ի վեր, կ’անդրադառնամ թէ այդ որքան սոսկալի, ահաւոր, ծանր խօսքեր էին, ծնողքի մը համար…

* * * 

Երկու ամիս մը, դիմացայ:

Բայց կատարեալ դժոխք էր:

Ուրեմն օր մըն ալ, գացի դուռը զարկի Լեւոն Ամմոյիս:

Լեւոն Ամմոն, մանկութենէն իր վեր Պապայիս մտերիմ ընկեր՝ Լեւոն Պէրպէրեանն էր:

«Լեւոն Թրավըլ» ճամբորդական գործակալութիւնը, իր անունով էր:

Չեմ գիտեր թէ ճիշդ ինչո՞ւ ինք այդ թաղերուն մէջ մնացած էր, այդ օրերուն: Բայց վստահ եմ, որ անձնական պատճառներով չէր…

Ուրեմն քովը գացի, որպէսզի ինծի օդանաւի տոմսակ հայթայթէ, եւ՝ ճամբէ:

Յուզումով մտիկ ըրաւ իմ ալ յուզուած խնդրանքիս: Սեւ, հաստ ու երկար, գէորգչաւուշեան պեխերուն տակէն՝ կը ժպտէր, գլուխը մեղմօրէն շարժելով: Սակայն աչքերը լեցուեցան:

Ապա, անմիջապէս բացատրեց թէ ինչ, եւ ինչպէս պիտի ընենք:

Ընկերս Վահէ Մարուխեանն ալ դեռ այդ թաղերուն մէջ էր:

Լեւոն Ամմոյին դասաւորումով՝ երկու օր ետք, օթօ մը պիտի գար, զիս եւ Վահէն առնէր, Ճեմարանի վարի, լայն դարպասին առջեւէն, ու տանէր «միւս կողմ»:

Անկէ երկու օր ետք, ես ու Վահէն պիտի ներկայանայինք՝ Պուրճ-Համուտ, նշուած խանութի մը առջեւ, ուրտեղէն ուրիշ օթօ մը պիտի գար եւ մեզի պիտի տանէր՝ Տամասկոս: Օդանաւի մեր տոմսակները, այդ օթօյին մէջ պիտի ըլլային:

Տամասկոս, քանի որ Պէյրութի օդակայանը փակ էր անշունտ: Իսկ այդ երկու փոխադրութիւններն ալ, Արեւմտեան-Պէյրութէն՝ միւս կողմը, ապա Պուրճ-Համուտէն մինչեւ Տամասկոս, պիտի կատարուէին երկա՜ր եւ անսովոր, ինծի համար անճանաչելի ճամբաներով: Սողոսկելով՝ վտանգաւոր շրջաններու ընդմէջէն:

Եւ այդպէս ալ, եղաւ:

Լեւոն Պէրպէրեանը, ուրեմն, զիս այդպէս, տառացիօրէն՝ ազատեց, փրկեց, այդ դժոխային թաղերէն:

Սակայն անկէ մի քանի տարիներ ետք, զինք սպանեցին, այդտեղ:

* * *

Վահէին հետ հասանք Տամասկոս: Երեկոյ էր:

Ինք կապ հաստատեց տեղւոյն դաշնակցականներու հետ: Ապահովական նկատառումներով, սակայն նաեւ քանի որ տօլար պիտի գնէր:

Եկան մեզի առին, տարին շուկայ մը: Ամէն ինչ գոց էր: Կրպակի մը տարապան քիչ մը բարձրացուին, ծռելով մտանք ներս, գաղտնագողի, եւ անմիջապէս տարապան ետ վար իջեցուցին… Երկու հոգի ալ առջեւը մնացին, դուրսը… ֆալան…

Ներսը մարդ մը նստած էր, ոսկերիչի սեղանի մը ետեւը: Մեզի վստահեցուց թէ մինչեւ մեր մեկնումը, որեւէ խնդիր չենք ունենար: Ապա, քովէն լամփատեր մը առաւ, վերի մասը քակեց, եւ մէջէն՝ ոլորուած տօլարներու տրցակ մը հանեց…

Կարծես թէ քոքայինի վաճառք տեղի՛ կ’ունենար ! Ես չէի գիտեր որ այդքան բացառիկ եւ վտանգաւոր բան էր, Սուրիոյ մէջ տօլար գտնելը…

Ինչ որ է, նէ…

Առինք տօլարները, տարապան նորէն, արագորէն բացին- գոցեցին, երկու տղաքը՝ աջ եւ ձախ դիտելով, եւ մեզի տարին Լեւոն Ամմոյին դասաւորած պանդոկը: Շէրաթոն:

Ճաշարանը մտանք, որ պատառ մը ուտենք: Գառնիկ Բանեանին զաւակներէն մէկն ալ այդտեղ էր, իր ամուսինին հետ, անոնք ալ ուրիշ երկիր մը կը մեկնէին: Ցիրուցան էր նորէն, Հայութիւնը… Ընդմիշտ ղարիպներու ցեղ…

Պիւֆէ էր: Աշխատողներէն մէկը մօտեցաւ, շատ յարգալոց կերպով հարցուց եթէ բան մը կ’ուզենք: Ըսինք որ, ուալլա, գարեջուր մը գէշ չըլլար, եա’անի…

Ապա՛ուու, դուն ես մը, այդ ըսողը: Մարդուն երեսը սարսափահար տեսք մը առաւ, աչքերը զարհուրանքէն խոշոր բացած, մէկ քայլ ետեւ առաւ, մէ պիսիր, մէ՛ պիսիր ըսաւ, եւ կտրուկ հեռացաւ մեզմէ:

Դուն մի ըսեր, մահմետական տօն մը կայ եղեր, այդ օրերուն: Եւ հետեւաբար, ալքոլի վերաբերող բառ մը շշնջալը իսկ ՝ սրբապղծութիւն է:

Լա՜ւ, լաւ… Ուրեմն չոր-չոր կերանք ուտելիքնիս, սենեակ բարձրացանք:

Սենեակին զսպանակով դուռը ետեւնէս դեռ չէր գոցուած, եւ մէկը մեղմօրէն զայն զարկաւ՝ թոք-թոք:

Բացինք դուռը:

Նոյն, վարի այդ աշխատաւորը, լայն ժպիտ մը դէմքին, կանգնած էր: Մեծ ափսէ մը, ձեռքին: Վրան՝ մի քանի քրտնած շիշերով գարեջուր, եւ դեռ մի քանի հատ ալ ուրիշ, այլազան ոգելից ըմպելիքներ:

Լման ափսէն տուաւ, խոնարհեցաւ ու գնաց: Շուքրան, ակամ…

Կարեւորը՝ հանրային աններելի խախտում, հոգեւորական ծանր յանացագործութիւն, տեղի չունեցաւ:

Մուհհամմէտին կենացը, ուրեմն, եալլա՛:

Շատ չխմեցինք, սակայն: Լաւ չէր իջներ կոր:

Կոկորդնիս սեղմուած էր:

* * *

Այդ գիշերը, մէկ վայրկեան իսկ չքնացանք : Ոչ իսկ անկողին մտանք:

Առտուայ դէմ, հօթելին պատշգամէն, պատկեր մը տեսայ, զորս խորապէս արձանագրուած է մէջս:

Սուրիոյ մայրաքաղաքն ենք, պէտք է որ ամէն բան շքեղ, հոյակապ ըլլայ: Ուրեմն, պանդոկին առջեւէն, սքանչելի օթօրութ մը կ’անցնէր:

Լա՜յն, մաս-մաքուոր, կուպրը՝ հաստ, սահուն, փայլուն սեւ, առանց ո՛չ մէկ ճեղքի: Կողքերու լոյսերը՝ բա՜րձր, խոշո՜ր: Եւ ո՛չ մէկ ամփուլ՝ այրած:

Ամերիկայի մէջ չես գտնէր, այդքան կատարեալ ֆրիwէյ մը:

Սակայն այդտեղ, այդ ժամուն, լման ամայի էր այդ սքանչելի ճանապարհը:

Մինչեւ ուր որ աչքդ կրնայ տեսնել՝ մէկ կողմ, ապա միւս կողմ, ո՛չ մէկ օթօ:

Պահ մը, վաղ արշալոյսի պղտորութեան եւ լրիւ լռութեան մէջ, յոգնած եւ անքուն աչքերովս դիտեցի այդ հսկայական, մաքուր ու դատարկ ճանապարհը: Կարծես թէ, կոթող մըն էր:

Սակայն յանկարծ, հեռուէն, բան մը երեւցաւ… Եւ կամաց-կամաց, մօտեցաւ…

Գիւղացի մըն էր: Աւանդական հագուածքով, փապուճներով, գլուխն ու վիզն ալ կապած:

Էշուն վրայ նստած էր:

Ապրանքներ բեռցուցած էր իր առջեւն ու ետեւը, եւ բարակ գաւազանով մը, ատենը մը մէկ իշուն կը յիշեցնէր որ պէտք է ան շարունակէ քալել:

Եւ ահա, տեսարանը դարձաւ՝ խորհրդանիշ:

Աշխարհի ամենաարդիական ճանապարհը, որուն վրայ կ’առաջանայ՝ միայն գիւղացի մը, իր էշուն վրայ:

Այդ պահուն եւ անկէ ետք մի քանի տարիներ, այդ պատկերը ինծի կը ներշնչէր՝ ծաղրանք, արհամարհանք եւ նոյնիսկ զզուանք, Արեւելիքի – եւ յատկապէս արաբներու – նկատմամբ:

Սակայն ժամանակի ընթացքին, հասկցայ որ ես լաւ չեմ հասկցած:

Խորունկ իմաստ մը, իմաստութիւն մը, իմաստասիրութի՛ւն կար, այդ պատկերին մէջ: Արեւելեան,արաբական փիլիսոփայութիւն մը կար, այդ տեսարանին խորքը:

Բայց լաւ… Չխորանանք: Շարունակենք մեր պատմութիւնը:

Պէլէ ֆէլսեֆէ՛, ուլա:

* * * 

Օդակայանը, բաժնուեցանք:

Վահէն գնած՝ Պոսթոն: Ես՝ Մոնթրէալ:

Անկէ ի վեր – արդէն քառասուն տարի եղաւ -, ես դեռ մէյ մըն ալ ետ չեմ գացած ծննդավայրս, մանկութեան եւ պատանեկութեանս այդ թաղերը, ուրկէ այդպէս դուրս ելայ, վերջին անգամ ըլլալով:

Յաջորդող մի քանի տարիներուն, երկու-երեք անգամ տեսնուեցանք, ես եւ Վահէն: Ամէն անգամ՝ պատահմամբ, բախտով: Կարճ պահ մը:

Յետոյ, ինք մեռաւ:

Շատ, շատ կանուխ: Հիւանդութենէ:

* * *

Վահէին մահէն մի քանի տարիներ ետք, Շուշիի Պատմութեան թանգարանն էինք, ՀՅԴ Քանատայի Պատանեկան Միութեան անդամներու հետ: Սենեակին մէջտեղը՝ մեծ մաքէթ մը կար: Վրան՝ տարբեր գոյներով լոյսի շարքեր, որոնց կոճակները երբ որ սեղմես, կը վառէին եւ կը շարժէին, զանազան ուղղութիւններ ցոյց տալով:

Շուշիի մաքէթն էր: Որու վրայ, այդ լոյսերուն միջոցաւ, մանրամասն կերպով կը  ներկայացուէր՝ Շուշիի ազատագրումի մարտական գործողութիւնը:

Ձեռքերս կռնակիս վրայ, յուզումս զսպել ջանալով, շուրջը կը դառնայի, երբ որ մէկէն տեսայ որ՝ փոքր ու խոնարհ գրութիւն մը կար, տակը… Որ կը յայտնէր թէ այդ սարքաւորումը՝ նուէր մըն է, ողբ. Վահէ Մարուխեանի յիշատակին, իր այրիին եւ զաւակներուն կողմէ:

Ատո՞ր ինչ ըրին արդեօք, թուրքերը…

Մանաւանդ, եթէ վրան տեսան «Մարուխեան» անունը:

Մ. Հայդուկ Շամլեան

Ենթա-գրացանկ / Սփիւռք 
Ենթա-գրացանկ / Հայկական Հարց 
Ենթա-գրացանկ / Հըդահիւն 
Ենթա-գրացանկ/ Շուշի...

Ընդհանուր Գրացանկ

Գլխաւոր Մուտք